روانشناس مشهور مارتین سلیگمن (در نظریه درماندگی آموخته شده) توضیح می دهد که این حالت معمولاً در اثر سه تجربه ایجاد می شود:
- تجربه تکرار شکست یا ناتوانی
- کودک یا بزرگسالی که بارها تلاش کرده و موفق نشده
- مثلاً فردی که برای کار اقدام می کند و هر بار رد می شود
- احساس نداشتن کنترل
- فرد فکر می کند سرنوشتش در دست دیگران یا شرایط بیرونی است.
- تعمیم دادن شکستها
- یک شکست در یک حوزه ¬ تعمیم به تمام زندگی
- “در درس ریاضیات ضعیفم” تبدیل می شود به: “من در هیچ چیز موفق نمی شوم.”
نشانه های درماندگی روانی
درماندگی فقط یک احساس نیست؛ مجموعه ای از نشانه های شناختی، رفتاری و هیجانی است:
- نشانه های شناختی (فکری)
- “نمی توانم تغییر کنم”
- “اصلاً فایده ندارد”
- “دیگران بهتر از من هستند”
- “هر کاری کنم جواب نمی دهد”
- نشانه های هیجانی (احساسی)
- غم و نا امیدی
- بی انگیزگی
- احساس شکست
- ترس از شروع کارها
- نشانه های رفتاری
- کنار گذاشتن تلاش
- تأخیر در کارها
- اجتناب از تصمیم گیری
- پذیرش شرایط نامطلوب بدون اعتراض
پیامد های درماندگی روانی
اگر درمان نشود، درماندگی می تواند به مشکلات جدیتری تبدیل شود:
- افسردگی
- افزایش اضطراب
- کاهش اعتماد به نفس
- روابط ناسالم (وابستگی یا انفعال)
- افت عملکرد شغلی یا تحصیلی
- بی امیدی نسبت به آینده
درماندگی، به نوعی آینده را “خاموش” می کند؛ یعنی فرد حتی اگر فرصت خوبی داشته باشد، آن را نمی بیند یا باور نمی کند که می تواند استفاده کند.
مثالهای ساده برای درک بهتر
مثال ۱: شکستهای پشت سرهم
دانشجویی سه بار در یک درس مردود می شود. بعد از بار سوم با خود می گوید: “من اصلاً آدم درس خوانی نیستم.” از آن روز، حتی برای درسهای دیگر هم تلاش نمی کند.
مثال ۲: کودک و والد سختگیر
کودکی که هر کاری می کند والدش ناراضی است، یاد می گیرد: “فرقی ندارد چقدر تلاش کنم، باز هم خوب نیست.” در بزرگسالی این باور همه جا با او همراه است.
مثال ۳: تجربه های عاطفی شکست خورده
فردی چند بار در روابط عاطفی شکست می خورد. نتیجه می گیرد: “هیچ کس من را دوست داشتنی نمی داند.” و وارد رابطه جدید نمی شود.
نکته بسیار مهم
درماندگی یک واقعیت مطلق نیست؛ بلکه یک باور اشتباه است که می تواند اصلاح شود. ذهن بعدها همانقدر که درماندگی را “یاد گرفته”، می تواند امید، توانایی و کنترل را هم یاد بگیرد.
