نظریه تقاضا–کنترل کاراسک[۱]
کاراسک معتقد بود که استرس شغلی نتیجه ترکیب دو عامل کلیدی در محیط کار است:
دو بُعد اصلی مدل
الف) تقاضاهای شغلی[۲]
- فشار کاری، حجم زیاد کار، ضرب الاجلها، پیچیدگی وظایف.
- مثال: کارمندی که باید در یک روز گزارش سنگینی را تحویل دهد.
ب) کنترل شغلی[۳]
- میزان اختیار، استقلال و آزادی در تصمیم گیری.
- شامل:
- کنترل مهارتی (استفاده و گسترش مهارتها)
- کنترل تصمیم گیری (اختیار تعیین روش و زمان انجام کار)
- مثال: کارمندی که می تواند روش انجام وظایفش را خودش انتخاب کند.
چهار حالت اصلی شغلی در مدل کاراسک
| وضعیت | تقاضای شغلی | کنترل شغلی | سطح استرس | ویژگیها |
| شغل با فشار بالا [۴] | زیاد | کم | بالا | حجم کار سنگین، فشار زمانی، آزادی عمل کم؛ بالاترین ریسک استرس مزمن |
| شغل فعال [۵] | زیاد | زیاد | متوسط رو به پایین | کار چالش برانگیز با آزادی عمل؛ باعث رشد مهارت و انگیزه می شود |
| شغل با فشار کم[۶] | کم | زیاد | پایین | وظایف سبک با آزادی عمل بالا؛ کمترین استرس |
| شغل منفعل[۷] | کم | کم | متوسط | کمبود چالش و کنترل؛ منجر به کسالت و افت مهارت می شود |
مثالهای سازمانی
- شغل پُر استرس: کارگر خط تولید با سرعت بالا و بدون اختیار تغییر در روش کار.
- شغل فعال: پزشک جراح با فشار زیاد اما استقلال در تصمیم گیری.
- شغل منفعل: کارمند دفتری با وظایف تکراری و بدون امکان ارتقا.
- شغل کم استرس: پژوهشگر با پروژه های سبک و آزادی عمل بالا.
پیامدها
- شغل پُراسترس: بیشترین خطر برای سلامت جسمی (فشار خون، بیماری قلبی) و روانی (اضطراب، افسردگی).
- شغل فعال: بهترین حالت برای رشد و یادگیری.
- شغل منفعل: خطر فرسودگی تدریجی و نارضایتی شغلی.
راهکارهای کاهش استرس طبق کاراسک
- افزایش کنترل شغلی: دادن اختیار بیشتر به کارکنان برای تصمیم گیری.
- طراحی شغل با انعطاف و تنوع وظایف.
- حمایت از یادگیری مهارتهای جدید.
- کاهش فشار غیرضروری (تقاضاهای نامعقول).
نکته مهم
- بالاترین سطح استرس شغلی زمانی رخ می دهد که تقاضا زیاد و کنترل کم باشد (شغل با فشار بالا).
- اگر تقاضا بالا باشد ولی کنترل هم زیاد باشد، این فشار به استرس مخرب تبدیل نمی شود، بلکه به استرس مثبت [۸] و رشد شغلی منجر می گردد.
پیامدهای کاربردی در روانشناسی سازمانی
- سازمانها باید تلاش کنند تقاضای شغلی و اختیار تصمیم گیری را متعادل کنند.
- افزایش آزادی عمل، تفویض اختیار و مشارکت کارکنان، حتی در مشاغل پرتقاضا، می تواند فشار روانی را کاهش دهد.
- استفاده از آموزش و توسعه مهارتها، توانایی کارکنان برای کنترل شرایط را بالا می برد.
* خلاصه:
نظریه کاراسک نشان می دهد که استرس شغلی نه فقط به خاطر فشار کاری، بلکه به دلیل نبود کنترل و اختیار کافی ایجاد می شود.
[1] Job Demand–Control Model, Karasek, 1979
[2]Job Demands
[3] Job Control / Decision Latitude
[4] High Strain Job
[5] Active Job
[6] Low Strain Job
[7] Passive Job
[8] Eustress
