آیا می توان یک ملت را دچار درماندگی روانی کرد؟
بله.
از نگاه روانشناسی اجتماعی و علوم رفتاری، یک ملت، یک جامعه یا حتی یک نسل می تواند به صورت گسترده دچار درماندگی روانی[۱]شود. این پدیده “درماندگی جمعی[۲]” نام دارد.
۱. درماندگی روانی فقط فردی نیست؛ جمعی هم می شود
وقتی بخش بزرگی از مردم یک کشور برای مدت طولانی تجربه می کنند که:
- صدای آنها شنیده نمی شود،
- تلاشهایشان نتیجه نمی دهد،
- مشکلات ثابت می ماند یا بدتر می شود،
- راه حلهای موجود در اختیارشان نیست،
- آینده قابل پیشبینی یا قابل کنترل نیست،
آن جامعه به تدریج دچار درماندگی روانیِ مشترک می شود.
این دقیقاً همان سازوکاری است که در سطح فردی رخ می دهد، اما این بار در مقیاسی عظیمتر و عمیقتر.
۲. سازوکار درماندگی جمعی چگونه شکل می گیرد؟
همان سه مرحله درماندگی سلیگمن، در مقیاس اجتماعی نیز رخ می دهد:
مرحله اول: شوکهای مکرر و غیرقابل کنترل
مردم بارها و بارها تجربه می کنند که:
- وضعیت اقتصادی بدتر می شود،
- تصمیمات بزرگ بدون مشارکت آنها گرفته می شود،
- اعتراض، انتخاب یا تلاش نتیجه نمی دهد،
- بیثباتی اجتماعی یا سیاسی تکرار می شود.
مرحله دوم: تلاش برای تغییر، اما بی نتیجه
جامعه می بیند که تلاشهایش بی اثر بوده یا نتیجه کم داشته است.
مرحله سوم: تسلیم ذهنی و بی تفاوتی
در نهایت، جامعه دچار باور می شود که:
- “هیچ چیز تغییر نمی کند.”
- “هیچ کاری از ما برنمی آید.”
- “آینده به دست دیگران است.”
- “سکوت و کنارکشیدن امنتر است.”
این همان درماندگی روانی جمعی است.
۳. نشانههای یک ملتِ دچار درماندگی روانی
وقتی درماندگی اجتماعی شکل می گیرد، رفتارهای زیر گسترش می یابد:
نشانه های رفتاری
- کاهش مشارکت اجتماعی
- کاهش انگیزه برای تلاش، کار یا نوآوری
- افزایش مهاجرت
- بی تفاوتی عمومی نسبت به مشکلات
- کاهش اعتماد اجتماعی
نشانه های روانشناختی
- افسردگی جمعی
- خشم پنهان و ناامیدی
- کاهش حس کنترل بر زندگی
- گسترش ترس و احتیاط بیش از حد
- افزایش احساس بی ارزشی یا بی معنایی
نشانه های فرهنگی
- رواج طنز تلخ
- گسترش بدبینی
- کاهش رویا پردازی و امید عمومی
- افت اعتماد به آینده
۴. آیا می توان آگاهانه یک جامعه را به سمت درماندگی سوق داد؟
از نظر روانشناسی سیاسی و اجتماعی، بله.
این کار از طریق مجموعه ای از فرآیند ها انجام می شود، مثل:
۱. ایجاد احساس بی قدرتی
وقتی مردم تصور کنند توان تغییر شرایط را ندارند.
۲. ارسال پیامهای مکرر ناکارآمدی
“تلاش نکنید، نتیجه نمی دهد.”
۳. بی ثباتی دائمی
بی ثباتی اقتصادی، سیاسی یا امنیتی باعث می شود مردم فکر کنند کنترل آینده دست آنها نیست.
۴. حذف حس مشارکت
وقتی مردم نتوانند تصمیم بگیرند، انتخاب کنند یا اعتراضشان نتیجه داشته باشد.
۵. پاداش دادن به سکوت، تنبیه کردن تلاش
رفتاری که تلاش را بی معنی می کند.
این روشها در علوم سیاسی به عنوان “سیاستهای درماندگی” شناخته می شوند.
۵. آیا ملتها می توانند از درماندگی خارج شوند؟
بله— اما با ترمیم امید و بازگرداندن حس کنترل.
- ایجاد فرصتهای واقعی برای مشارکت
- موفقیتهای کوچک اما قابل لمس
- افزایش شفافیت و اعتماد
- آموزش مهارتهای اجتماعی
- شکل گیری رهبران الهام بخش
- رشد بخشهای مستقل جامعه
- تقویت حس “می توانیم”
درماندگی جمعی برخلاف تصور، قابل برگشت است.
۶. جمع بندی
یک ملت زمانی دچار درماندگی روانی می شود که “تجربه ناتوانی” به بخشی از روان جمعی تبدیل شود. این حالت خطرناک است، چون امید، انگیزه و مشارکت اجتماعی را می بلعد.
اما همان طور که سلیگمن نشان داد: آموختن درماندگی، آموختن امید را نیز ممکن می کند.
[۱] Learned Helplessness
[2] Collective Helplessness
