برای درک استرس شغلی، نظریههای مختلفی در روانشناسی و علوم اجتماعی مطرح شدهاند که هر کدام از زاویهای خاص به آن نگاه می کنند.
- استرس شغلی نتیجه تعامل بین تقاضاهای شغلی (فشار کاری، سرعت، حجم کار) و کنترل فرد بر کارش (اختیار تصمیم گیری، آزادی عمل) است.
- بیشترین استرس زمانی رخ می دهد که تقاضا زیاد و کنترل کم باشد.
- مثال: کارگری که حجم کار بالایی دارد ولی اجازه تصمیم گیری ندارد.
مدل تقاضا–منابع شغلی[۳]
- استرس زمانی بالا می رود که تقاضاهای شغلی (فشار زمان، کار زیاد) بیشتر از منابع شغلی (حمایت اجتماعی، استقلال، آموزش) باشد.
- اگر منابع شغلی کافی باشند، تقاضاها حتی می توانند به انگیزه و رشد منجر شوند.
نظریه دو عاملی هرزبرگ[۴]
- عوامل «بهداشت شغلی» (حقوق، امنیت شغلی، شرایط محیطی) نبودشان موجب نارضایتی و استرس می شود.
- عوامل «انگیزشی» (قدردانی، رشد، پیشرفت) نبودشان باعث استرس و کاهش انگیزه می گردد.
- استرس زمانی شکل می گیرد که تلاش زیاد کارکنان با پاداش ناکافی (حقوق، احترام، امنیت شغلی) همراه باشد.
- مثال: پرستاری که ساعات طولانی کار می کند اما حقوق و قدردانی کافی دریافت نمی کند.
نظریه استرس–هیجان لازاروس و فالکمن [۷]
- استرس نتیجه ارزیابی شناختی است:
- اگر فرد موقعیت را تهدید تلقی کند ولی منابع مقابلهای کافی نبیند استرس شدید.
- اگر آن را چالش برانگیز و قابل کنترل ببیند انگیزه و رشد.
- این نظریه مبنای درمانهای شناختی–رفتاری است.
مدل استرس شغلی سازمانی کوپر و مارشال[۸]
- پنج منبع اصلی استرس شغلی:
- عوامل ذاتی شغل (حجم کار، خطرات محیطی)
- نقش در سازمان (ابهام نقش، تعارض نقش)
- روابط کاری (تعارض با همکاران یا مدیر)
- مسیر شغلی (ترس از آینده، فقدان پیشرفت)
- ساختار و جو سازمانی (فرهنگ، رهبری، سیاستها)
مدل چالش–استرس[۹]
- دو نوع استرس وجود دارد:
- چالشی: سخت ولی همراه با رشد (مثل یادگیری مهارت جدید).
- بازدارنده: موانع بی ثمر و فرسایشی (مثل بوروکراسی، تبعیض).
- بازدارنده ها اثر منفی بر عملکرد و سلامت دارند، ولی چالشیها می توانند انگیزه بخش باشند.
جمع بندی:
- نظریههای روانشناسی (مثل لازاروس) بیشتر روی درک و واکنش فردی تمرکز دارند.
- نظریههای سازمانی–اجتماعی (مثل کاراسک، سیگریست، کوپر) بیشتر بر ساختار شغل و عدالت سازمانی تأکید می کنند.
[1] Job Demand–Control Model
[2] Karasek
[۳] Job Demands–Resources Model, JD-R
[4] Herzberg’s Two-Factor Theory
[5] Effort–Reward Imbalance Model
[6] Siegrist
[7] Lazarus & Folkman
[8] Cooper & Marshall
[9] Challenge–Hindrance Stress Model
