تخمدان پلی کیستیک چیست؟
سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS) یک اختلال هورمونی شایع در زنان است که می تواند باعث ایجاد کیست های کوچک در تخمدان ها شود. این سندرم معمولاً با علائمی مانند قاعدگی های نامنظم، رشد موهای زائد، آکنه، و افزایش وزن همراه است.
علت دقیق این بیماری هنوز مشخص نیست، اما عواملی مانند مقاومت به انسولین و سطح بالای هورمون های مردانه (آندروژنها) نقش مهمی در بروز آن دارند.
علائم سندرم تخمدان پلی کیستیک اغلب بلافاصله بعد از اولین دوره قاعدگی شروع میشود. در پارهای از موارد نیز در سالهای بعدی باروری، به دلیل افزایش تدریجی وزن رخ میدهد. علائم آن از فردی به فرد دیگر متفاوت است (هم از لحاظ شدت و هم از لحاظ نوع آن). پزشک شما برای تشخیص به دنبال حداقل دو نشانه از نشانههای زیر است:
• قاعدگیهای نا منظم:
این امر یکی از شایع ترین مشخصات این بیماری است. منظور از قاعدگیهای غیر معمول، فاصله بیش از ۳۵ روز بین دو قاعدگی، کمتر از ۸ دوره قاعدگی در یک سال، عدم قاعدگی برای ۴ ماه یا بیشتر و وقوع قاعدگی با تأخیر که ممکن است همراه با خونریزی خیلی کم یا شدید باشد، است.
• افزایش آندروژنها یا هورمونهای مردانه:
سطوح بالای هورمونهای مردانه (آندروژنها) میتواند سبب ایجاد علائم ظاهری مثل رشد موهای زاید در صورت و بدن (هیرسوتیسم)، ایجاد آکنه در بزرگسالی یا آکنههای شدید در نوجوانی و طاسی با الگوی مردانه شود. علائم ناشی از آندروژن بالا میتواند بر اساس نژاد فرد متفاوت باشد. پس شما بسته به زمینه نژادی ممکن است این علائم را نشان دهید یا خیر؛ مثلاً زنان نژاد آسیایی یا اروپای شمالی ممکن است تظاهرات متفاوت را بروز دهند. آکنه، شوره سر، رویش موهای ضخیم روی ناحیه انگشتان و شکم و…
• تخمدانهای پلی کیستیک:
با کمک سونوگرافی میتوان تخمدانهای بزرگ حاوی تعداد زیادی کیست کوچک را مشخص کرد. اما برخلاف آنچه از نام آن پیداست، تنها با وجود تخمدانهای پلی کیستیک نمیتوان تشخیص قطعی داد. برای تشخیص قطعی سندرم تخمدان پلی کیستیک وجود دورههای قاعدگی نامنظم یا علائم ناشی از میزان آندروژن بالا نیز لازم است. ممکن است برخی از زنان با وجود تخمدانهای پلی کیستیک در سونوگرافی به سندرم تخمدان پلی کیستیک مبتلا نباشند. از طرف دیگر نیز ممکن است در بعضی از افراد مبتلا به این سندرم، تخمدانها در سونوگرافی طبیعی باشند.
از جمله علائم دیگر سندرم تخمدان پلی کیستیک میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
• ایجاد مشکلاتی برای باردار شدن
• چاقی (۴۰ تا ۵۰ درصد خانمهای مبتلا به این سندرم دچار چاقی میشوند)
• آکنه
• رویش مو در منطقه ریش، پشت لب، خط ریش، قفسه سینه، منطقه اطراف نوک سینهها یا قسمت تحتانی شکم در طول خط وسط
• پوست تیره و ضخیم در ناحیه زیر بغل (گاهی ظاهری مخملی پیدا میکند)
• افزایش فشار خون، افزایش قند خون یا مشکلاتی در کلسترول
تظاهرات همراه با سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)
ناباروری: زنان مبتلا به PCOS ممکن است به دلیل کمبود تخمک گذاری، در باردار شدن با مشکل مواجه شوند. بد نیست بدانید که این بیماری شایعترین دلیل ناباروری در زنان است.
• چاقی: در حدود نیمی از زنان مبتلا به PCOS چاق هستند. در مقایسه با زنان هم سن که سندرم تخمدان پلی کیستیک ندارند، زنان مبتلا، احتمال بیشتری دارد که دچار اضافه وزن یا چاقی باشند.
• پیش دیابت یا دیابت نوع ۲: بسیاری از زنان مبتلا به PCOS، دچار مقاومت به انسولین هستند که این امر توانایی بدن برای استفاده بهینه از انسولین جهت تنظیم قند خون را مختل میکند. این موضوع میتواند سبب بالا رفتن قند خون و در نتیجه دیابت نوع ۲ گردد. نام دیگر پیش دیابت، اختلال در تحمل گلوکز است.
• آکانتوز سیاه (Acanthosis nigricans): یک اصطلاح پزشکی است که به وجود پوست مخملی و تیره بر روی پشت گردن، زیر بغل، اعضای تناسلی خارجی و زیر پستانها گفته میشود. وجود این شرایط در پوست یکی از نشانههای مقاومت به انسولین است.
• ریزش مو: حدود ۲۰ الی ۳۰ درصد مبتلایان به PCOS به خاطر این وضعیت دچار ریزش مو نیز میشوند. الزاما تمام مبتلایان به تنبلی تخمدان دچار ریزش مو نمیشوند.
زمان برخورداری از حمایتهای بالینی
تشخیص و درمان زودهنگام سندرم تخمدان پلی کیستیک میتواند به کاهش ابتلا به عوارض بلند مدت آن مثل دیابت نوع ۲، فشارخون بالا، بیماریهای قلبی و سکته کمک کند. اگر قاعدگیهای نامنظم مثل تأخیر در قاعدگی یا قطع آن و موهای زاید روی بدن یا صورت یا آکنه دارید با پزشک خود مشورت کنید.
علل بیماری
چرخههای نرمال باروری توسط تغییرات ایجاد شده در سطوح هورمونهای تولید شده توسط هیپوفیز در مغز و تخمدانهای شما تنظیم میگردد. هیپوفیز هورمونهای محرک فولیکول و هورمون سازنده جسم زرد را ترشح میکند که این دو هورمون رشد و آزاد سازی تخمک در تخمدانها را کنترل میکنند. در طول چرخه یک ماهه،تخمک گذارس تقریباً دو هفته قبل از قاعدگی رخ میدهد.
تخمدانهای شما هورمونهای استروژن و پروژسترون را ترشح میکنند که دیواره رحم را برای دریافت تخم بارور آماده میسازند. همچنین تخمدانها تولید هورمونهای مردانه (آندروژنها) مثل تستوسترون را نیز بر عهده دارند. اگر بعد از تخمک گذاری بارداری رخ ندهد، ترشح استروژن و پروژسترون کاهش مییابد و دیواره رحم در طول قاعدگی ریزش میکند.
در سندرم تخمدان پلی کیستیک، ممکن است هیپوفیز مقادیر بالای هورمون سازنده جسم زرد ترشح کند و تخمدانها مقادیر بالای آندروژنها را تولید نمایند. این امر چرخه نرمال قاعدگی را مختل میسازد و میتواند سبب ناباروری، پرمویی بدن و آکنه گردد.
اگرچه دانشمندان علت وقوع سندرم تخمدان پلی کیستیک را نمیدانند ولی عوامل زیر میتوانند در این میان نقش داشته باشند:
• انسولین بالا:
انسولین هورمونی است که توسط پانکراس تولید میشود و به سلولهای بدن اجازه میدهدکه از قند (گلوکز) استفاده کنند. قند منبع اولیه انرژی بدن است. اگر شما دچار مقاومت به انسولین باشید، توانایی بدن برای مصرف بهینه انسولین مختل میگردد و پانکراس شما برای مهیا کردن گلوکز مورد نیاز سلولها، انسولین بیشتری ترشح میکند. تصور میشود که انسولین بالا، سبب افزایش ساخت آندروژنها در تخمدانها میگردد.
• درجههای پایین التهاب:
• گلبولهای سفید خون در طی فرایند التهاب، برای مبارزه با عفونت مادهای را ترشح میکنند. استفاده از بعضی از غذاهای خاص در افراد مستعد میتواند سبب ایجاد پاسخ التهابی گردد. در این شرایط گلبول سفید مادهای را تولید میکنند که میتواند سبب مقاوت به انسولین و تجمع کلسترول در رگهای خونی شود. (آترواسکلروز). آترواسکلروز موجب بیماریهای قلبی میگردد. تحقیقات نشان میدهد که زنان مبتلا به PCOS، درجات پایین التهاب دارند.
• وراثت:
اگر خواهر یا مادر شما PCOS داشته باشد، احتمال اینکه شما نیز به آن مبتلا شوید بالاست. محققان به دنبال امکان ارتباط ژنهای جهش یافته با PCOS هستند.
• رشد غیر نرمال جنینی:
تحقیقات جدید نشان میدهد که مواجهه زیاد با هورمونهای مردانه (آندروژنها) در طول دوره جنینی میتواند ژنهای نرمال را به طور همیشگی از عمل طبیعی خود بازدارد. (پروسهای که به نام بیان ژن نامیده میشود). به این ترتیب ممکن است الگوی مردانه گسترش چربیها در شکم که ریسک مقاوت به انسولین و درجات پایین التهاب را افزایش میدهد، رخ دهد. تحقیقات برای یافتن این موضوع که این فاکتورها تا چه حد به ایجاد PCOS کمک خواهد کرد، ادامه دارند.
عوارض
وجود PCOS میتواند احتمال ایجاد مواردی را که در پایین ذکر شده افزایش دهد به خصوص اگر همراه با چاقی باشد:
• دیابت نوع ۲
• آکنه
• فشار خون بالا
• کلسترول غیر نرمال، تری گلسیرید بالا یا کاهش لیپوپروتئین با چگالی بالا (HDL) یا همان کلسترول خوب.
• سطح بالای پروتئین C- reactive. یکی از شاخصهای بیماریهای قلبی.
• سندرم متابولیک، مجموعهای از علایم ونشانه ها که سبب ریسک بالای ابتلا به بیماریهای قلبی میشوند.
• کبد چرب غیر الکلی (التهاب شدید کبد که به علت تجمع چربی در آن رخ میدهد)
• قطع تنفس در خواب
• خونریزیهای غیرمعمول رحمی
• سرطان دیواره رحم (سرطان آندومتر) که به دلیل مواجه مکرر با مقادیر بالای استروژن ایجاد میشود.
• دیابت بارداری یا فشار خون بالای بارداری
آزمایشهای تشخیصی
تست اختصاصی ای برای تشخیص قطعی سندرم تخمدان پلی کیستیک وجود ندارد. تشخیص بر مبنای رد موارد دیگر است؛ یعنی پزشک تمامی علائم و نشانههای شما را بررسی کرده و سپس سایر احتمالات را رد میکند.
در طی این پروسه، پزشک شما بسیاری از عوامل را در نظر میگیرد:
• سابقه پزشکی : پزشک تان ممکن است سوالاتی در مورد دورههای قاعدگی، تغییرات وزن و سایر علائم شما بپرسد.
• معاینه : پزشک میتواند اطلاعات کلیدی ای را ثبت کند مثل قد، وزن و فشار خون. علاوه بر آن معاینات لگنی نیز میتواند اطلاعات مفیدی را در اختیار پزشک قرار دهد.
• آزمایش خون: خون شما برای بررسی سطح بعضی از هورمونها برای تعیین علت اختلالات در قاعدگی یا آندروژن بالا، گرفته میشود. آزمایشهای دیگر خون شامل تست کلسترول و تری گلیسرید ناشتا و تست تحمل گلوکز است. در تست تحمل گلوکز میزان قند خون در حالت ناشتا و بعد از مصرف نوشیدنی حاوی گلوکز بررسی میگردد.
سونوگرافی لگنی: اولتراسوند لگن میتواند ظاهر تخمدانها و ضخامت دیواره رحم را نشان دهد. در طول این آزمایش، شما بر روی تخت یا میز آزمایش دراز کشیده و دستگاهی شبیه قلم در واژن شما قرار میگیرد.
