ذهن آگاهی در مغز کودک افسرده اثر می گذارد چون روی چند سیستم مهم مغزی که در افسردگی دچار اختلال می شوند تأثیر می گذارد: سیستم توجه، تنظیم هیجان، و شبکه های استرس مغز. مغز کودکان هنوز در حال رشد است، بنابراین تمرینهای ذهن آگاهی می توانند نسبتاً سریعتر الگوهای مغزی را تغییر دهند.
۱. کاهش فعالیت «مرکز ترس و استرس» مغز (آمیگدالا)
در مغز بخشی به نام آمیگدال وجود دارد که نقش مهمی در تشخیص خطر و تولید احساسات شدید مثل ترس، اضطراب و استرس دارد.
در کودکان افسرده یا مضطرب معمولاً:
– آمیگدال بیش فعال می شود
– واکنش هیجانی شدیدتر می شود
– کودک سریعتر ناراحت یا نگران می شود
تمرینهای ذهن آگاهی باعث می شوند:
– فعالیت آمیگدال کاهش یابد
– واکنشهای هیجانی آرامتر شوند
– بدن از حالت «هشدار دائمی» خارج شود
به همین دلیل بعد از تمرین ذهن آگاهی، کودکان معمولاً آرامتر و کمتر تحریک پذیر می شوند.
۲. تقویت بخش کنترل کننده مغز (قشر پیش پیشانی)
بخش جلوی مغز به نام قشر پیش پیشانی[۱] مسئول کارهای مهمی است مثل:
– کنترل احساسات
– تصمیم گیری
– تمرکز
در افسردگی این بخش گاهی کمتر فعال است و نمی تواند احساسات منفی را خوب تنظیم کند.
ذهن آگاهی باعث می شود:
– فعالیت این بخش افزایش یابد
– ارتباط آن با آمیگدال قویتر شود
– کودک بهتر بتواند احساساتش را مدیریت کند
در واقع مغز یاد می گیرد که به جای واکنش سریع، کمی مکث کند و آگاهانه تر پاسخ دهد.
۳. کاهش نشخوار فکری
یکی از مشکلات مهم در افسردگی نشخوار فکری است؛ یعنی فکرهای منفی مرتب در ذهن تکرار می شوند:
– «من به اندازه کافی خوب نیستم»
– «همه چیز خراب می شود»
– «هیچ کس مرا دوست ندارد»
این فکرهای تکراری با فعالیت شبکه ای در مغز به نام شبکه پیش فرض[۲] مرتبط است.
تمرین ذهن آگاهی کمک می کند:
– توجه از این فکرهای تکراری جدا شود
– کودک یاد بگیرد فکرها را فقط مشاهده کند
– ذهن کمتر در گذشته یا آینده گیر کند
در نتیجه چرخه فکرهای منفی ضعیفتر می شود.
۴. تنظیم سیستم استرس بدن
افسردگی اغلب با فعال بودن زیاد سیستم استرس بدن همراه است. در این حالت هورمونهایی مثل کورتیزول بیشتر ترشح می شوند.
وقتی ذهن آگاهی تمرین می شود:
– تنفس آرامتر می شود
– ضربان قلب کاهش پیدا می کند
– سیستم عصبی پاراسمپاتیک فعال می شود
این سیستم همان سیستم آرامش بدن است.
در نتیجه بدن کودک از حالت تنش مزمن خارج می شود.
۵. افزایش آگاهی از احساسات
بسیاری از کودکان افسرده نمی توانند دقیق بگویند چه احساسی دارند. گاهی فقط می دانند که:
– ناراحتند
– عصبانیند
– یا حالشان بد است
ذهن آگاهی کمک می کند کودک:
– احساسات را زودتر تشخیص دهد
– آنها را نامگذاری کند
– قبل از شدید شدن مدیریتشان کند
این مهارت را در روانشناسی تنظیم هیجان می نامند.
۶. افزایش انعطاف پذیری مغز (نوروپلاستیسیته)
مغز انسان توانایی تغییر و ساختن مسیرهای عصبی جدید دارد؛ به این توانایی انعطاف پذیری عصبی[۳] گفته می شود.
تمرینهای ذهن آگاهی وقتی مرتب انجام شوند:
– مسیرهای عصبی مرتبط با آرامش تقویت می شوند
– مسیرهای مرتبط با استرس و نشخوار فکری ضعیفتر می شوند
در کودکان این تغییرات سریعتر رخ می دهد چون مغز آنها هنوز بسیار انعطاف پذیر است.
جمع بندی
ذهن آگاهی در مغز کودک افسرده اثر می گذارد چون:
– فعالیت مرکز ترس مغز (آمیگدال) را کاهش می دهد
– بخش کنترل هیجان مغز (قشر پیش پیشانی) را تقویت می کند
– نشخوار فکری را کم می کند
– سیستم استرس بدن را آرام می کند
– آگاهی کودک از احساسات را افزایش می دهد
– مسیرهای عصبی سالمتری در مغز ایجاد می کند
به همین دلیل وقتی ذهن آگاهی به طور منظم تمرین شود، می تواند به کاهش علائم افسردگی و بهبود تنظیم هیجانی در کودکان کمک کند.
[۱] Prefrontal Cortex
[2] Default Mode Network
[3] Neuroplasticity
