بازی درمانی[۱] یکی از موثرترین و اصلی ترین روشهای درمان افسردگی در کودکان (معمولاً ۳ تا ۱۲ سال) است. دلیل استفاده از این روش ساده است: کودکان مانند بزرگسالان نمی توانند روی صندلی بنشینند و درباره احساسات پیچیده ای مثل «پوچی» یا «ناامیدی» صحبت کنند. برای کودک، «بازی» همان «زبان» است و «اسباب بازیها» کلمات او هستند.
۱. بازی به عنوان ابزار بیان (تخلیه هیجانی)
کودک افسرده اغلب خشم، غم یا ترس خود را درونی می کند. در اتاق بازی، او می تواند این احساسات را به اسباب بازیها منتقل کند.
مثال: کودکی که از دعواهای والدین یا بی توجهی رنج می برد، ممکن است در بازی، عروسکها را با هم دعوا بیندازد یا یکی از عروسکها را در گوشه ای تنها رها کند. درمانگر با مشاهده این بازی، به دنیای درونی و غصه های کودک پی می برد.
۲. ایجاد حس کنترل و توانمندی
افسردگی باعث می شود فرد احساس «درماندگی» کند؛ گویی هیچ اختیاری بر زندگی اش ندارد. در بازیدرمانی، کودک رئیس بازی است. او تصمیم می گیرد چه اتفاقی بیفتد. این موضوع به کودک کمک می کند تا دوباره حس قدرت و اعتماد به نفس پیدا کند و از آن حالت منفعل و بی انگیزه خارج شود.
۳. تغییر افکار منفی از طریق سناریوها
درمانگر در حین بازی، به صورت غیرمستقیم سناریوهایی را وارد می کند تا نگاه کودک را تغییر دهد.
مثال: اگر کودک در بازی همیشه شخصیت «دایناسور ضعیف» را بازی می کند که همه به او زور می گویند، درمانگر ممکن است شخصیتی را وارد کند که به آن دایناسور کمک کند تا از خودش دفاع کند یا راه حل جدیدی پیدا کند. این کار به مرور به کودک یاد می دهد که در دنیای واقعی هم راه حلی وجود دارد.
۴. انواع ابزارها در بازی درمانی برای افسردگی
شن بازی[۲]: کودک با ساختن دنیایی در شن، نمادهایی از زندگی اش را میسازد. این کار بسیار آرامبخش است و به کاهش اضطراب و افسردگی کمک می کند.
نقاشی و هنر: برای کودکانی که افسردگیشان با گوشه گیری همراه است، هنر راهی برای بیرون ریختن رنگهای تیره درونیشان است.
نمایش و ایفای نقش[۳]:کودک با پوشیدن لباسهای مختلف یا بازی با فیگورها، موقعیتهای استرس زا را بازسازی می کند و یاد می گیرد چطور با آنها مواجه شود.
قصه گویی: درمانگر داستانهایی درباره قهرمانانی می گوید که مثل کودک غمگین بوده اند اما توانسته اند بر مشکلات غلبه کنند.
۵. رابطه درمانگر و کودک
مهمترین بخش بازی درمانی، رابطه امن است. کودک افسرده معمولاً احساس می کند دیده نمی شود یا ارزشمند نیست. در اتاق بازی، او یک بزرگسال (درمانگر) دارد که بدون قضاوت، تمام توجهش را به او می دهد و با او بازی می کند. این توجهِ باکیفیت، به تنهایی اثر درمانی شدیدی بر افسردگی دارد.
۶. بازی درمانی چه نتایجی دارد؟
* کودک یاد می گیرد احساساتش را بشناسد و نام گذاری کند (مثلاً: «الان این عروسک غمگینه»).
* مهارتهای حل مسئله در او تقویت می شود.
* ارتباط عاطفی او با اطرافیان (به ویژه والدین) بهتر می شود.
* علائم جسمی افسردگی (مثل دل درد یا بی خوابی) کمتر می شود.
نقش والدین در کنار بازی درمانی
معمولاً جلسات بازی درمانی به صورت انفرادی برگزار می شود، اما درمانگر جلساتی را هم با والدین خواهد داشت تا به آنها آموزش دهد چگونه در خانه با کودک بازی کنند. بازیهای مشترک در خانه که بر پایه لذت و بدون رقابت باشند، سرعت بهبودی کودک را دوچندان می کنند.
خلاصه: بازی درمانی به جای اینکه از کودک بپرسد «چرا ناراحتی؟»، به او فضایی می دهد تا «ناراحتی اش را بازی کند» و در همان محیط بازی، راهِ شاد شدن و مقابله با مشکلات را بیاموزد.
[۱] Play Therapy
[2] Sandplay
