بله، افسردگی مادر می تواند خطر افسردگی یا مشکلات هیجانی را در فرزند افزایش دهد، اما مهم است دقیق بگوییم: مادر افسردگی را مثل یک بیماری عفونی «مستقیم منتقل» نمی کند. چیزی که منتقل می شود بیشتر آمادگی، الگوهای هیجانی، فضای روانی و شرایط رشدی است.
یعنی فرزندِ مادر افسرده حتماً افسرده نمی شود؛ فقط ممکن است در بعضی شرایط آسیب پذیری بیشتری پیدا کند.
افسردگی مادر از چه راه هایی می تواند روی فرزند اثر بگذارد؟
۱. از راه ژنتیک و آمادگی زیستی
افسردگی تا حدی زمینه ژنتیکی دارد. اگر مادر سابقه افسردگی داشته باشد، ممکن است فرزند هم از نظر زیستی کمی بیشتر مستعد اختلالات خلقی باشد.
اما ژنتیک به معنی سرنوشت قطعی نیست. مثل این است که کسی استعداد چاقی، دیابت یا اضطراب داشته باشد؛ اگر محیط مناسب، مراقبت خوب و سبک زندگی سالم وجود داشته باشد، ممکن است آن استعداد هرگز به بیماری تبدیل نشود.
پس کودک ممکن است آمادگی بیشتری داشته باشد، نه اینکه حتماً افسرده شود.
۲. از راه دوران بارداری
اگر مادر در دوران بارداری افسردگی یا اضطراب شدید و درمان نشده داشته باشد، ممکن است بدن او سطح بالاتری از هورمونهای استرس را تجربه کند. این وضعیت می تواند روی رشد سیستم عصبی جنین، تنظیم هیجان، خواب و واکنش کودک به استرس اثر بگذارد.
البته باز هم این موضوع قطعی نیست. بسیاری از مادران در دوران بارداری افسردگی داشته اند، اما با حمایت، درمان و مراقبت، فرزندان سالمی داشته اند.
۳. از راه رابطه عاطفی پس از تولد
یکی از مهمترین مسیرها، رابطه مادر و کودک بعد از تولد است. افسردگی می تواند باعث شود مادر:
– انرژی کمی داشته باشد
– کمتر با کودک حرف بزند یا بازی کند
– پاسخدهی عاطفی اش کاهش یابد
– زودتر خسته یا تحریک پذیر شود
– احساس گناه، بی کفایتی یا ناامیدی داشته باشد
– نتواند با ثبات و آرامش به نیازهای کودک پاسخ دهد
کودک برای رشد روانی سالم به ارتباط گرم، قابل پیشبینی و امن نیاز دارد. وقتی افسردگی شدید یا طولانی باشد، ممکن است این ارتباط آسیب ببیند و کودک احساس ناامنی، اضطراب یا غم بیشتری تجربه کند.
۴. از راه الگوگیری کودک
کودکان فقط با حرفها تربیت نمی شوند؛ آنها حالتهای عاطفی والدین را هم جذب و تقلید می کنند. اگر کودک مدام ببیند مادر:
– خودش را سرزنش می کند
– امیدی به آینده ندارد
– از رابطه ها کناره می گیرد
– در برابر مشکلات احساس ناتوانی می کند
– مدام نگران یا غمگین است
ممکن است به تدریج این سبک فکر کردن و واکنش نشان دادن را یاد بگیرد.
البته این به معنای مقصر بودن مادر نیست؛ افسردگی یک اختلال واقعی است، نه ضعف اخلاقی.
۵. از راه فضای کلی خانواده
افسردگی مادر گاهی فقط روی رابطه مادر و کودک اثر نمی گذارد، بلکه فضای خانواده را هم تغییر می دهد. ممکن است در خانه:
– تنش بیشتر شود
– رابطه والدین سرد تر یا پرتنشتر شود
– نظم زندگی کمتر شود
– توجه به نیازهای کودک کاهش یابد
– پدر یا دیگر اعضای خانواده هم تحت فشار قرار بگیرند
این عوامل می توانند خطر مشکلات روانی در کودک را افزایش دهند.
آیا مادر افسرده حتماً به فرزند آسیب می زند؟
نه، اصلاً حتمی نیست. خیلی از مادران با وجود افسردگی، مادران مهربان، مسئول و مراقبی هستند. حتی اگر افسردگی وجود داشته باشد، عوامل محافظتی زیادی می توانند از کودک حمایت کنند، مثل:
– درمان شدن مادر
– حضور پدر یا مراقب حمایتگر
– رابطه گرم و منظم با کودک
– حمایت خانواده و اطرافیان
– محیط خانه آرامتر
– نظم در خواب، تغذیه و زندگی روزمره
– مدرسه یا مهد کودک حمایتگر
– آموزش مهارتهای هیجانی به کودک
گاهی فقط همین که مادر بداند مشکلش قابل درمان است و تنها نیست، خودش یک قدم مهم برای حفاظت از کودک است.
مهمترین کار چیست؟
مهمترین کار این است که افسردگی مادر جدی گرفته شود و درمان شود. درمان مادر فقط برای خود او نیست؛ برای سلامت روان کودک هم بسیار مهم است.
درمان می تواند شامل موارد زیر باشد:
– روان درمانی
– حمایت خانوادگی
– اصلاح خواب و سبک زندگی
– کاهش فشارهای روزمره
– در صورت نیاز، دارودرمانی زیر نظر روانپزشک
– درمان افسردگی پس از زایمان، اگر مربوط به آن دوره باشد
اگر مادر در دوران بارداری یا شیردهی باشد، باز هم درمان ممکن است؛ فقط باید زیر نظر متخصص انجام شود تا روش مناسب و ایمن انتخاب شود.
چه نشانههایی در کودک باید جدی گرفته شود؟
اگر مادر افسرده است، بهتر است به تغییرات کودک هم توجه شود، مانند:
– غمگینی یا تحریک پذیری مداوم
– افت تحصیلی
– گوشه گیری
– ترس و اضطراب زیاد
– مشکلات خواب یا اشتها
– شکایتهای جسمی مکرر
– وابستگی شدید یا برعکس فاصله عاطفی
– کاهش علاقه به بازی
– حرفهایی مثل «کاش نبودم» یا «هیچ کس من را دوست ندارد»
در این موارد بهتر است با روانشناس کودک یا روانپزشک کودک و نوجوان مشورت شود.
جمع بندی
مادر افسرده، افسردگی را به شکل مستقیم و قطعی به فرزند «منتقل» نمی کند؛ اما افسردگی مادر می تواند از راه ژنتیک، دوران بارداری، رابطه عاطفی، الگوگیری و فضای خانواده، خطر مشکلات هیجانی را در فرزند بیشتر کند. با این حال، درمان مادر، حمایت خانواده و رابطه امن با کودک می تواند این خطر را بسیار کاهش دهد.
