آموزش مهارتهای حل مسئله یکی از مهمترین و مؤثرترین روشهای درمان درماندگی روانی است، زیرا دقیقاً بر نقطه ای اثرمی گذارد که در درماندگی آسیب دیده است:
«باور فرد به اینکه می تواند راه حلی پیدا کند.»
افراد دچار درماندگی معمولاً:
- خیلی زود تسلیم می شوند
- نمیدانند از کجا شروع کنند
- فقط یک راه می بینند (و اگر آن راه جواب ندهد، فکر می کنند هیچ راهی نیست)
- از مشکلات می ترسند
- احساس می کنند اختیار ندارند
آموزش مهارتهای حل مسئله به آنها یاد می دهد:
مشکل = قابل تقسیم + قابل فکر کردن + قابل حل در چند مرحله
آموزش مهارتهای حل مسئله برای درماندگی روانی
این آموزش معمولاً بر اساس مدل دزوریلا و گلدفرید[۱] انجام می شود که شامل ۵ مرحله است:
مرحله ۱: جهت گیری مثبت به مسئله[۲]
درماندگی روانی باعث جهت گیری منفی می شود:
- «من نمی توانم .»
- «این مشکل خیلی بزرگ است.»
- «حوصله ندارم.»
- «حتماً شکست می خورم.»
در این مرحله، درمانگر کمک می کند فرد:
✔ باورهای منفی را بشناسد
✔ باورهای جدید بسازد:
- «مشکلات بخش طبیعی زندگی هستند.»
- «همیشه چند راه وجود دارد.»
- «من می توانم از پسش بر بیایم.»
- «اگر راهی نگیرم، می توانم بسازم.»
این مرحله برای درماندگی حیاتی است، چون تمام مسیر حل مسئله بر باور «می توانم » تکیه دارد.
مرحله ۲: تعریف دقیق و عملی مسئله
افراد درمانده معمولاً مشکل را مبهم تعریف می کنند:
- «زندگی ام از هم پاشیده.»
- «هیچ کاری درست پیش نمی ره.»
در مدل حل مسئله:
مشکل باید دقیق و قابل اقدام تعریف شود:
مثال :Õ «کارم خراب است.»
✔ «در دو هفته گذشته، سه بار در پروژه تأخیر داشتم. »
تعریف دقیق مشکل = نصف مسیر حل مسئله.
مرحله ۳: تولید راه حلها [۳]
در این مرحله، هدف فقط زیاد کردن گزینه ها است، نه قضاوت کردن آنها.
قاعده ها:
- نقد ممنوع
- تخیل آزاد
- هر تعداد که می شود
- حتی راه حلهای احمقانه هم پذیرفته می شود
وقتی فرد درمانده می بیند چندین راه وجود دارد، باور «هیچ راهی نیست» از هم فرو می پاشد.
این مرحله در درماندگی بسیار شفابخش است.
مرحله ۴: ارزیابی و انتخاب بهترین راه حل
حال به هر راه حل برچسب می زنیم:
- مزایا
- معایب
- منابع لازم
- زمان لازم
- احتمال موفقیت
درمانگر و مراجع با هم در نهایت:
بهترین، عملیترین و کم هزینه ترین راه حل را انتخاب می کنند.
این مرحله حس کنترل را به طور قدرتمند فعال می کند.
مرحله ۵: برنامه ریزی و اجرای راه حل
راه حل انتخاب شده باید تبدیل به «برنامه عملی» شود:
✔ مراحل کوچک، ساده، قابل اجرا
✔ زمان بندی دقیق
✔ مشخص کردن موانع
✔ تعیین اینکه از چه کسی کمک بگیرم
فرد یاد می گیرد مشکل خودش را «مدیریت» کند و دیگر از مواجهه با آن نمی ترسد.
مرحله ۶ (مرحله تکمیلی): ارزیابی نتیجه و یادگیری
بعد از اجرا، بررسی می شود:
- چه چیزی خوب بود؟
- چه چیزی باید تغییر کند؟
- آیا نیاز به انتخاب راه حل دیگر داریم؟
- چه چیزی درباره خودم یاد گرفتم؟
- آیا احساس کنترل کردم؟
این مرحله کمک می کند «موفقیت عملی» تبدیل به «باور کنترل» شود.
چرا حل مسئله برای درماندگی روانی بسیار مؤثر است؟
✔ ۱. افراد درمانده نمی دانند از کجا شروع کنند
حل مسئله به آنها نقشه می دهد.
✔ ۲. افراد درمانده فقط یک راه می بینند
حل مسئله یاد می دهد چندین راه وجود دارد.
✔ ۳. افراد درمانده انتظار شکست دارند
حل مسئله با ایجاد موفقیتهای کوچک انتظار را تغییر می دهد.
✔ ۴. افراد درمانده قدرت کنترل را از دست می دهند
حل مسئله نشان می دهد بخش زیادی از مشکل «قابل مدیریت» است.
✔ ۵. افراد درمانده رفتارهای فعال ندارند
حل مسئله رفتار فعال را مرحله به مرحله وارد زندگی می کند.
تمرین بسیار کاربردی (برای خود یاری یا جلسات درمانی)
تمرین ۵ مرحله ای روی یک مشکل واقعی
۱- نوشتن مشکل به صورت دقیق
۲-نوشتن ده راه حل بدون نقد
۳- انتخاب بهترین راه حل
۴- شکستن آن به مراحل کوچک
۵- ارزیابی بعد از اجرا
این تمرین بارها در پژوهشها اثرگذار بوده است و برای درماندگی به صورت چشمگیر مفید است.
[۱] D’Zurilla & Goldfried
[2] Problem Orientation
[3] Brainstorming
