بعضی افراد تا حدی متوجه می شوند که افسرده اند و حتی می توانند رفتارها، افکار و افت حال خودشان را «از بیرون» نگاه کنند؛ اما با وجود این آگاهی، همچنان احساس می کنند، بیشتر در افسردگی فرو می روند. این تجربه در افسردگی نسبتاً شایع است.
اما چند نکته مهم دارد.
۱. آگاهی از افسردگی همیشه به معنی توانِ خروج از آن نیست
گاهی فرد کاملاً می فهمد:
– حالش خوب نیست
– انگیزه اش کم شده
– از آدمها فاصله می گیرد
– افکارش تیره و منفی شده
– کارهایی که قبلاً دوست داشته دیگر برایش جذاب نیست
– به سمت انزوا، بی خوابی، بی انرژی بودن یا نا امیدی می رود
اما همین آگاهی الزاماً کافی نیست که بتواند خودش را بیرون بکشد.
مثل کسی که می داند تب دارد، اما فقط دانستن تب باعث درمان عفونت نمی شود. افسردگی هم صرفاً با «فهمیدن» از بین نمی رود؛ نیاز به مراقبت، حمایت و گاهی درمان تخصصی دارد.
۲. «از بالا دیدن خود» گاهی نوعی مشاهده گری است
بعضی افراد در افسردگی می گویند:
> انگار دارم خودم را از بیرون نگاه می کنم.
> می بینم دارم نابود می شوم، اما نمی توانم کاری کنم.
> می فهمم این افکار منطقی نیستند، ولی از آنها جدا نمی شوم.
این حالت می تواند چند معنا داشته باشد. گاهی یعنی فرد خودآگاهی بالایی دارد و می تواند وضعیت روانی خودش را مشاهده کند. این در درمان می تواند کمک کننده باشد.
اما گاهی هم این مشاهده گری تبدیل می شود به نشخوار ذهنی.
۳. نشخوار ذهنی؛ وقتی آگاهی تبدیل به گیر افتادن می شود
در افسردگی، ذهن ممکن است بارها و بارها یک موضوع را بچرخاند:
– چرا من اینطور شدم؟
– چرا نمی توانم درست شوم؟
– اگر همیشه همین طور بمانم چه؟
– چرا دیگران زندگی می کنند ولی من نه؟
– من خودم را می بینم که سقوط می کنم.
این فکر کردن ظاهراً شبیه تحلیل کردن است، اما در واقع اغلب راه حل نمی سازد و فقط فرد را عمیقتر در غم، اضطراب و نا امیدی فرو می برد.
به این حالت می گویند نشخوار فکری؛ یعنی ذهن به جای حل مسئله، مدام درد را باز پخش می کند.
۴. افسردگی می تواند نوعی حس «فلج روانی» ایجاد کند
یکی از دردناکترین بخشهای افسردگی این است که فرد ممکن است بداند چه چیزهایی می تواند کمک کند، اما توان انجامشان را نداشته باشد.
مثلاً می داند باید:
– از خانه بیرون برود
– با کسی حرف بزند
– ورزش کند
– درمان را شروع کند
– کارهای عقب افتاده را انجام دهد
اما در عمل انگار نیرویی ندارد. بعد چون نمی تواند انجام دهد، خودش را سرزنش می کند. این سرزنش افسردگی را بیشتر می کند.
چرخه اینطور می شود:
افسردگی ⇐بی انرژی بودن ⇐انجام ندادن کارها⇐ احساس گناه و شکست ⇐ افسردگی بیشتر
۵. آیا این یعنی فرد دارد خودش افسردگی را انتخاب می کند؟
نه. اینکه فرد خودش را در حال فرو رفتن ببیند، به معنی انتخاب آگاهانه افسردگی نیست.
ممکن است از بیرون اینطور به نظر برسد که:
> خودش می فهمد، پس چرا کاری نمی کند؟
اما افسردگی روی اراده، انگیزه، تصمیم گیری و امید اثر می گذارد. درست مثل این نیست که فرد آزادانه و با انرژی کامل تصمیم گرفته باشد در همان وضعیت بماند.
البته این هم درست است که فرد می تواند، با کمک و قدمهای کوچک، در مسیر درمان نقش فعال داشته باشد؛ اما نباید این را با «مقصر بودن» اشتباه گرفت.
۶. چه زمانی این حالت نگران کننده تر است؟
اگر فرد علاوه بر این مشاهده گری، احساس کند:
– «دیگر هیچ راهی نیست»
– «من دارم تمام می شوم»
– «کاش نبودم»
– «زندگی ارزش ادامه دادن ندارد»
– «نمی توانم جلوی خودم را بگیرم»
– یا به آسیب زدن به خود فکر کند
این موارد نشانه های مهم و جدی هستند و باید سریع با یک روانشناس، روانپزشک، اورژانس اجتماعی/پزشکی، یا یک فرد امن و قابل اعتماد تماس گرفته شود. در این حالت نباید فرد تنها بماند.
۷. چه چیزی می تواند کمک کند؟
وقتی فرد حس می کند از بالا خودش را می بیند و بیشتر فرو می رود، معمولاً لازم است از تحلیلهای طولانی به سمت اقدامهای کوچک و بیرونی برود.
مثلاً:
– فقط به یک نفر پیام بدهد: «حالم خوب نیست، می توانی کنارم باشی؟»
– یک قرار مشاوره بگیرد، حتی اگر انگیزه ندارد
– از تخت بلند شود و صورتش را بشوید
– ۵ دقیقه راه برود
– پرده را کنار بزند و نور وارد اتاق کند
– یک وعده غذای ساده بخورد
– افکارش را بنویسد، نه برای تحلیل بی پایان، بلکه برای خالی کردن ذهن
– کارها را خیلی کوچک کند: نه «زندگی ام را درست کنم»، فقط «امروز دوش بگیرم»
در افسردگی، تغییرهای کوچک گاهی مهمتر از تصمیمهای بزرگ هستند.
جمع بندی
بله، ممکن است فرد متوجه افسردگی خود باشد، خودش را انگار از بالا یا از بیرون ببیند، و با این حال احساس کند بیشتر در آن فرو می رود. این حالت می تواند ناشی از خود آگاهی همراه با نشخوار فکری، نا امیدی، کاهش انرژی و فلج روانی افسردگی باشد. آگاهی مهم است، اما برای خروج از افسردگی معمولاً کافی نیست؛ فرد به حمایت، اقدامهای کوچک و در بسیاری موارد کمک تخصصی نیاز دارد.
