مقایسه از دید کلیشه های فرهنگی
از دید کلیشه های فرهنگی، مسئله این نیست که چه کسی واقعاً بیشتر حرف می زند؛ مسئله این است که فرهنگ چگونه بعضی الگوهای گفتار را می بیند، نامگذاری می کند، و قضاوت می کند. یعنی کلیشه ها بیشتر درباره «برداشت» ما از حرف زدن هستند تا خودِ حرف زدن.
۱. کلیشه چگونه ساخته می شود
کلیشه فرهنگی معمولاً از مشاهده دقیق علمی نمی آید. از تکرار اجتماعی می آید:
– چند تجربه محدود
– چند ضرب المثل
– چند شوخی رایج
– بازنمایی در فیلم و سریال
– و تکرار در خانواده و جمعهای روزمره
بعد این تکرار کم کم به شکل «حقیقت بدیهی» در ذهن مردم جا می افتد.
یعنی مردم اول باور می سازند، بعد شواهد را طوری می بینند که با آن باور جور دربیاید.
۲. خطای توجه انتخابی
یکی از مهمترین علتهای ماندگاری این کلیشه، توجه انتخابی است.
یعنی وقتی کسی از قبل باور دارد که زنان پرحرفترند:
– حرف زدن زیادِ یک زن را سریعتر متوجه می شود
– بیشتر به خاطر می سپارد
– و آن را به جنسیت او ربط می دهد
اما اگر مردی همانقدر حرف بزند، ممکن است بگوید:
– اجتماعی است
– خوشبیان است
– مدیرانه حرف می زند
– یا مجلس گردان است
در نتیجه، رفتار مشابه دو جور ثبت می شود.
۳. دوگانه سازی ارزشی
کلیشه ها فقط توصیف نمی کنند؛ ارزش گذاری هم می کنند.
خیلی وقتها فرهنگ یک رفتار واحد را در دو قالب متفاوت می گذارد:
– اگر از مرد سر بزند: اعتماد به نفس، اقتدار، تسلط
– اگر از زن سر بزند: پرحرفی، احساساتی بودن، حاشیه رفتن
این همان جایی است که کلیشه به داوری اخلاقی تبدیل می شود.
یعنی خودِ مقدار حرف زدن مهم نیست؛ هویت گوینده تعیین می کند آن رفتار چه معنایی بگیرد.
۴. اشتباه گرفتن سبک گفتار با حجم گفتار
یکی از خطاهای رایج فرهنگی این است که مردم «نوع حرف زدن» را با «مقدار حرف زدن» اشتباه می گیرند.
مثلاً گفتارِ:
– جزئی نگر
– رابطه محور
– احساسی
– همراه با توضیح و همدلی
ممکن است در ذهن شنونده «زیاد حرف زدن» تعبیر شود، حتی اگر از نظر تعداد کلمات تفاوت بزرگی وجود نداشته باشد.
یعنی گاهی آنچه پرحرفی نامیده می شود، در واقع فقط سبک متفاوتِ ارتباطی است.
۵. نقش رسانه و طنز
رسانهها و شوخیهای عامه نقش بزرگی در تثبیت این کلیشه دارند.
مثلاً در بسیاری از روایتهای طنز:
– زنِ پرحرف یک تیپ آشناست
– مردِ ساکت و خسته از شنیدن، یک تصویر تکراری است
این بازنماییها چون خنده دار و ساده اند، خیلی راحت در ذهن می مانند.
اما مشکل این است که طنزِ تکرارشونده کم کم مرز بین شوخی و واقعیت را کمرنگ می کند.
بعد مردم چیزی را که بارها دیده اند، واقعیتر از چیزی می دانند که واقعاً اندازه گیری شده است.
۶. کلیشه به خودش شواهد تولید می کند
کلیشه فقط در ذهن نمی ماند؛ رفتار می سازد.
اگر از کودکی به دختر گفته شود:
– بیشتر از احساسات حرف بزن
– رابطه را با گفتگو نگه دار
– سکوت نکن
و به پسر گفته شود:
– کمتر از احساسات بگو
– کوتاه و محکم حرف بزن
– آسیب پذیری نشان نده
آن وقت بزرگسالان واقعاً ممکن است الگوهای متفاوتی نشان بدهند.
اما این تفاوت دیگر «ذاتی» نیست؛ محصول همان کلیشه ای است که از قبل وجود داشته.
یعنی فرهنگ، اول نقش می سازد، بعد همان نقش را به عنوان طبیعت معرفی می کند.
۷. کلیشه چرا اینقدر ماندگار است
چون چند نیاز ذهنی را همزمان ارضا می کند:
– دنیا را ساده می کند
– آدمها را سریع دسته بندی می کند
– رفتارهای پیچیده را قابل پیش بینی جلوه می دهد
– و باورهای قدیمی را حفظ می کند
ذهن انسان معمولاً از روایت ساده خوشش می آید:
– مرد = کم حرف
– زن = پرحرف
در حالی که واقعیت انسانی خیلی پیچیده تر است:
– بعضی زنان کم حرفند
– بعضی مردان بسیار پرحرفند
– و بیشتر تفاوتها به شخصیت، موقعیت، تربیت، اضطراب، قدرت و فرهنگ بستگی دارد
۸. اثر روانی و اجتماعی این کلیشه
این کلیشه فقط یک برچسب بی ضرر نیست؛ پیامد دارد:
– ممکن است حرف زنان کمتر جدی گرفته شود
– ممکن است زنان برای ابراز نظر، خود سانسوری کنند
– ممکن است مردان از بیان عاطفی محروم شوند چون سکوت را مردانه تر می دانند
– و هر دو جنس در نقشهای محدود کننده گیر بیفتد
پس کلیشه هم به زنان آسیب می زند، هم به مردان.
یکی را بیش از حد قضاوت می کند، دیگری را از بخشی از بیان انسانی محروم می کند.
جمع بندی
از دید کلیشه های فرهنگی:
– باور «زنان پرحرفترند» بیشتر یک برداشت فرهنگی است تا یک واقعیت علمی
– این باور با توجه انتخابی، رسانه، شوخی، تربیت و ارزش گذاری دوگانه زنده می ماند
– مردم اغلب سبک گفتار را با میزان گفتار اشتباه می گیرند
– و در نهایت، کلیشه ها تفاوتها را بزرگ نمایی و پیچیدگی واقعی انسانها را پنهان می کنند
نتیجه نهایی این سه نگاه این می شود:
– روانشناسی می گوید تفاوت ذاتی محکمی پیدا نشده
– جامعه شناسی می گوید ساختار قدرت و هنجارها مهمترند
– تحلیل کلیشه های فرهنگی می گوید بخش بزرگی از این باور، حاصل خطاهای ادراکی و بازتولید فرهنگی است
