چرا والدین می خواهند، فرزندانشان  قهرمان باشند

مقدمه

تمایل والدین به اینکه فرزندانشان در حوزه‌های گوناگون تحصیلی، ورزشی، هنری یا اجتماعی به مقامهای والا دست یابند و چهره‌ای قهرمان‌گونه یا فراتر از معمول از خود نشان دهند، پدیده‌ای فراگیر در جوامع گوناگون است. در نگاه نخست، شاید این رویکرد تنها نشانه‌ای از خیرخواهی، سرمایه‌گذاری عاطفی و تلاش برای ساختن آینده‌ای مطمئن تعبیر شود؛ اما نگاهی تحلیلی به روانشناسی تحولی، روان‌پویشی و جامعه‌شناسی خانواده آشکار می‌سازد که انگیزه‌های زیربنایی این اشتیاق، ترکیبی پیچیده از فرایندهای ناهشیار فردی و نیروهای ساختاری بیرونی است. این نوشتار با رویکردی چندبعدی می‌کوشد خاستگاه‌های روانشناختی، فرگشتی و جامعه‌شناختی چرایی این میل والدینی را تبیین کرده و پیامدهای آن را بررسی نماید.

امتداد خودشیفتگی و جبران زیست‌نشده‌ها

یکی از بنیادی‌ترین سازوکارهای روانی در این زمینه، ناتوانی والد در تمایزیافتگی روانی [۱]از فرزند است. در نظریه نظامهای خانوادگی بوون، هر اندازه سطح تمایزیافتگی والد پایین‌تر باشد، احتمال اینکه مرزهای روانی میان والد و فرزند محو شود فزونی می‌یابد (Bowen, 1978). در چنین بافتاری، والد فرزند را نه موجودیتی مستقل با تمایلات ویژه خویش، بلکه امتداد روانشناختی خود[۲] تلقی می‌کند.

از چشم‌انداز روان‌پویشی، انسانها در جریان زندگی با دست‌نیافتگی‌ها، شکستها و آرزوهای ناکام روبرو می‌شوند. آلیس میلر در تحلیل آسیب‌شناسی روابط والد-فرزند نشان می‌دهد والدینی که نیازهای نخستین آنان به دیده شدن در کودکی ارضا نشده است، به‌طور ناخودآگاه فرزند خود را ابزاری برای تأمین این نیاز قرار می‌دهند؛ به‌گونه‌ای که کودک ناچار می‌شود نقشی فراتر از توان برای خوشایند والد ایفا کند (Miller, 1981).  مفهوم پیوند جبرانی[۳] گویای این است که والد از راه درخشش و برتری فرزند، احساس نابسندگی و محرومیت گذشته خود را ترمیم می‌کند (Brummelman et al., 2013).

سرمایه‌گذاری پدیده فرگشتی و ارتقای شایستگی زیستی

از منظر روانشناسی فرگشتی، والدین به شکلی زیستی برنامه‌ریزی شده‌اند تا بقا، رفاه و موفقیت زاد آوری فرزندان خود را تضمین کنند، زیرا فرزند حامل نیمی از ژنهای والد است (Hamilton, 1964). در جوامع گذشته و بستر نیاکانی، دستیابی به جایگاه برتر در سلسله مراتب قبیله[۴]  ضامن بهره‌مندی از منابع کمیاب، امنیت غذایی و دفاع در برابر آسیبها بوده است (Trivers, 1972).

در نتیجه، میل به اینکه فرزند نیرومندترین، ماهرترین یا برجسته‌ترین عضو گروه باشد، بازتابی از یک سازوکار سازگارانه دیرینه است. والدینی که به قهرمان شدن فرزند اصرار می‌ورزند، ناخودآگاه در پی تضمین جایگاه او در بالای نردبان رقابت زیستی و اجتماعی هستند تا آسیب‌پذیری او را در برابر بحرانهای پیش‌بینی‌ناپذیر محیطی کاهش دهند.

اضطراب منزلت و فشارهای ساختاری مدرنیته

ابعاد جامعه‌شناختی این گرایش را نمی‌توان جدا از ساختارهای نئولیبرال و نظامهای آموزشی رقابت‌محور فهمید. در جامعه مدرن، پدیده‌ای که آلن دو باتن از آن با عنوان «اضطراب منزلت[۵]» یاد می‌کند، به یکی از محرکهای اصلی رفتار انسانی بدل شده است؛ ترسی مداوم از اینکه فرد در نگاه دیگران ناموفق، فرودست یا فاقد اهمیت تلقی شود (de Botton, 2004).

در این بافتار، فرزندان به نماد پایگاه اجتماعی، شایستگی و اعتبار خانوادگی تبدیل می‌شوند. جامعه‌شناسانی چون آنت لرو نشان داده‌اند که طبقات گوناگون اجتماعی، به‌ویژه طبقه متوسط، به شکلی برنامه‌ریزی‌شده الگوی تربیتی «رشد هماهنگ‌شده[۶]»  را به کار می‌گیرند تا با انباشت مهارتها و دستاوردهای استثنایی در فرزند، بازتولید پایگاه طبقاتی را تضمین کنند (Lareau, 2003). در واقع، قهرمان بودن فرزند نوعی سرمایه نمادین برای کل خانواده به شمار می‌رود.

پروژه جاودانگی و کاهش اضطراب وجودی

دیدگاه روانشناسی اگزیستانسیال، به‌ویژه بر پایه نظریه مدیریت وحشت[۷]، بیان می‌کند که انسان با آگاهی از مرگ و نیستی خویش دست‌به‌گریبان است. برای مهار این اضطراب عمیق، انسانها دست به ساخت «پروژه‌های جاودانگی» می‌زنند (Becker, 1973; Solomon et al., 1991).

فرزندان بارزترین نماد استمرار نام، تبار و حضور فرد پس از مرگ به شمار می‌روند. اگر فرزندی به مقام قهرمانی، شهرت یا نام‌آوری دست یابد، اثرگذاری والد و یاد او در ذهن جامعه پایدارتر خواهد ماند. از این رو، برجسته‌سازی فرزند ابزاری نمادین برای چیره شدن بر محدودیتهای فناپذیری جسمانی والد است.

پیامدهای تحولی برای فرزند

خواست والد برای قهرمان سازی اگرچه ممکن است با نیت حمایت یا افتخارآفرینی همراه باشد، اما هزینه‌های روانی سنگینی به بار می‌آورد. هنگامی که محبت و پذیرش والد مشروط به عملکرد استثنایی کودک شود، فرزند به سمت کمال گرایی ناسازگار، اضطراب عملکرد و سندرم فرسودگی هیجانی سوق می‌یابد (Flett et al., 2002). کودک در چنین شرایطی حس ارزش ذاتی خود را از دست می‌دهد و خود ارزشمندی او تنها به میزان تشویق بیرونی و تثبیت در جایگاه برنده گره می‌خورد؛ امری که با افت عملکرد یا تجربه نخستین شکست، می‌تواند به بحرانهای هویتی و افسردگی منتهی شود (Sorkkila et al., 2019).

نتیجه‌گیری

اشتیاق والدین به قهرمانی فرزندان، تک عاملی نیست و نمی‌توان آن را تنها به آرزوی ساده موفقیت تقلیل داد. این گرایش برآمده از گره خوردگی عمیق میان عقده های جبران نشده ناشی از شکستهای پیشین والد، انگیزه‌های ریشه‌دار فرگشتی برای حفظ و تسلط بقا، اضطرابهای ناشی از قضاوت و طبقات اجتماعی، و گریز وجودی از نیستی و فراموشی است. اگرچه تشویق فرزند به شکوفایی استعدادها نقش مثبتی در پیشرفت او دارد، اما تفکیک نکردن هویت والد از فرزند و تحمیل بار سنگین «قهرمان ماندن»، سلامت روان کودک را قربانی ارضای نیازهای برآورده نشده نسل پیشین می‌کند. بلوغ والد گری راستین در پذیرش تمامیت انسانی فرزند با تمامی توانمندیها و کاستیهای او، مستقل از افتخارآفرینی های بیرونی، متجلی می‌شود.

منابع

Becker, E. (1973). The denial of death. Free Press.

Bowen, M. (1978). Family therapy in clinical practice. Jason Aronson.

Brummelman, E., Thomaes, S., Slagt, M., Overbeek, G., de Castro, B. O., & Bushman, B. J. (2013). My child is God’s gift to humanity: Development and validation of the Parental Overvaluation Scale (POS). Journal of Personality and Social Psychology, 105(6), 1144–۱۱۵۸.

de Botton, A. (2004). Status anxiety. Pantheon Books.

Flett, G. L., Hewitt, P. L., Oliver, J. M., & Macdonald, S. (2002). Perfectionism in children and their parents: A review, examination, and critique of the literature. In G. L. Flett & P. L. Hewitt (Eds.), Perfectionism: Theory, research, and treatment (pp. 89–۱۳۲). American Psychological Association.

Hamilton, W. D. (1964). The genetical evolution of social behaviour. I. Journal of Theoretical Biology, 7(1), 1–۱۶.

Lareau, A. (2003). Unequal childhoods: Class, race, and family life. University of California Press.

Miller, A. (1981). The drama of the gifted child: The search for the true self. Basic Books.

Solomon, S., Greenberg, J., & Pyszczynski, T. (1991). A terror management theory of social behavior: The psychological functions of self-esteem and cultural worldviews. Advances in Experimental Social Psychology, 24, 93–۱۵۹.

Sorkkila, M., Aunola, K., & Ryba, T. V. (2019). A person-oriented approach to sport and school burnout in adolescent student-athletes: The role of individual and parental expectations. Psychology of Sport and Exercise, 43, 358–۳۶۷.

Trivers, R. L. (1972). Parental investment and sexual selection. In B. Campbell (Ed.), Sexual selection and the descent of man 1871–۱۹۷۱ (pp. 136–۱۷۹). Aldine.

---

[1]Psychological Differentiation

[2]Extension of Self

[3]Vicarious Compensation

[4]Dominance Hierarchy

[5] Status Anxiety

[6]Concerted Cultivation

[7]Terror Management Theory