شایعترین ترسها که رواج دارد

مقدمه

ترسها از تنوع بسیار گسترده‌ای برخوردارند، اما پژوهشهای روانشناسی تجربی و اپیدمیولوژی بالینی نشان می‌دهند که ترسهای انسان به صورت تصادفی توزیع نشده‌اند. بخش عمده‌ای از انسانها در سراسر فرهنگها از موضوعات، موقعیتها یا موجودات مشابهی می‌ترسند. این همپوشانی گسترده ناشی از تاریخ تکاملی انسان، ساختار مغز و فرآیندهای جهان‌شمول اجتماعی‌سازی است. بررسی شایعترین ترسها به ما کمک می‌کند تا مرز میان آسیب‌پذیریهای کهن زیستی و فشارهای ناشی از زندگی مدرن اجتماعی را بهتر درک کنیم (Seligman, 1971; Marks, 1987).

ترس‌های مرتبط با حیوانات و حشرات[۱]

ترس از جانوران خاص از شایعترین ترسها در تمام گروه‌های سنی و فرهنگها است. در صدر این فهرست، ترس از مارها[۲]  و ترس از عنکبوتها و بندپایان[۳] قرار دارند. از دیدگاه تکاملی، این موجودات در طول صدها هزار سال تهدیدی سمی و مرگبار برای نیاکان انسان به شمار می‌رفتند؛ بنابراین مغز انسان دارای یک آمادگی زیستی پیش‌فرض برای نشان دادن واکنش سریع انزجار و وحشت در برابر آنها است (Öhman & Mineka, 2001). ترس از سگها، موشها و پرندگان نیز در درجات بعدی شیوع قرار دارند.

ترسهای محیطی و عناصر طبیعت[۴]

محرکهای محیطی غیرقابل‌کنترل از دیگر کانونهای اصلی هراسهای انسانی به شمار می‌روند:

• ترس از ارتفاع[۵] : واکنشی دفاعی در برابر سقوط از بلندی که تقریباً در درجات خفیف در همه افراد وجود دارد، اما در حالت شدید فرد را حتی از رفتن به بالکن یا بالای پلها بازمی‌دارد.
• ترس از تاریکی[۶]: هراسی که ریشه در دوران کودکی دارد و ناشی از کاهش شدید کارایی بینایی و عدم امکان پیشبینی خطرات نهفته در محیط تاریک است.
• ترس از آبهای عمیق[۷]  و ترس از طوفان، رعدوبرق و بلایای طبیعی.

ترسهای اجتماعی و بین‌فردی[۸]

در دنیای معاصر، ترسهای اجتماعی از نظر تخریب کارکرد فردی در رتبه‌های بسیار بالا جای می‌گیرند:

• ترس از سخنرانی و صحبت در جمع[۹]: یکی از رایجترین ترسهای ثبت‌شده در جهان که گاه از ترس از مرگ نیز فراتر گزارش می‌شود. این ترس ناشی از اضطراب قضاوت، طرد شدن و تخریب جایگاه اجتماعی در گروه است.
• اضطراب اجتماعی عام: ترس از تحقیر، مسخره شدن، اشتباه کردن در حضور دیگران و طرد اجتماعی که می‌تواند فرد را به انزوای کامل بکشاند (Heimberg et al., 2014).

ترسهای موقعیتی و مکانهای بسته یا باز[۱۰]

این دسته شامل ترس از قرار گرفتن در شرایط فضایی خاص است:

• ترس از فضاهای بسته و تنگ[۱۱]: وحشت شدید از گیر افتادن در آسانسور، اتاقهای کوچک بدون پنجره، تونل‌ها یا دستگاه‌های MRI همراه با احساس خفگی.
• ترس از پرواز با هواپیما[۱۲]: ترسی ترکیبی که در آن احساس فقدان کنترل، ترس از ارتفاع و ترس از سقوط با هم پیوند می‌خورند.
• آگورافوبیا[۱۳]: ترس از حضور در مکانهای باز، شلوغ یا فضاهایی که خروج سریع از آنها در صورت بروز حمله پانیک دشوار یا شرم‌آور باشد.

ترسهای پزشکی، خون، تزریق و آسیب[۱۴]

این گروه ویژگی فیزیولوژیک منحصر‌به‌فردی دارد؛ بر خلاف سایر ترسها که ضربان قلب را بالا می‌برند، دیدن خون، زخم یا سوزن تزریق اغلب باعث افت شدید ضربان قلب و فشار خون ناشی از واکنش عصب واگ و در نتیجه غش کردن (سنکوپ) می‌شود (American Psychiatric Association, 2013). ترس از اقدامات دندان‌پزشکی[۱۵] نیز یکی از زیرمجموعه‌های بسیار شایع این بخش است.

ترسهای وجودی و بنیادین[۱۶]

در لایه‌های عمیقتر روان آدمی، ترسهای بنیادی وجود دارند که هر فردی در مقاطعی از زندگی با آنها روبرو می‌شود:

• ترس از مرگ[۱۷]: وحشت از نیستی، ناشناخته بودن پس از مرگ و پایان یافتن هویت فردی.
• ترس از بیماریهای سخت و ناتوانی[۱۸]: اضطراب دائمی از ابتلا به بیماریهای لاعلاج نظیر سرطان یا زوال عقل.
• ترس از تنهایی، رهاشدگی و از دست دادن عزیزان (Yalom, 1980).

نتیجه‌گیری

شایعترین ترسهای بشر آینه‌ای از آسیب‌پذیریهای زیستی، روانی و اجتماعی او هستند. الگوهای ترس از جانوران، ارتفاع و تاریکی میراث کهن نیاکان برای بقا در طبیعت وحشی‌اند، در حالی که ترس از قضاوت اجتماعی، پرواز، بیماری و مرگ نشاندهنده پیچیدگی های شناختی و پیوندهای اجتماعی انسان مدرن است. شناخت این ترسهای مشترک نه تنها احساس غیرعادی بودن یا شرم را در افراد کاهش می‌دهد، بلکه نشان می‌دهد ساختار ذهنی انسان تا چه پایه برای صیانت از جسم و جایگاه اجتماعی خود طراحی شده است؛ هرچند مدیریت آگاهانه این ترسها برای جلوگیری از محدود شدن زندگی روزمره همواره ضرورت دارد.

منابع

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.

Heimberg, R. G., Hofmann, S. G., Liebowitz, M. R., Schneier, F. R., Smits, J. A., Stein, M. B., & Craske, M. G. (2014). Social anxiety disorder in DSM-5. Depression and Anxiety, 31(6), 472–۴۷۹.

Marks, I. M. (1987). Fears, phobias, and rituals: Panic and its modes of origin. Oxford University Press.

Öhman, A., & Mineka, S. (2001). Fears, phobias, and preparedness: Toward an evolved module of fear and fear learning. Psychological Review, 108(3), 483–۵۲۲.

Seligman, M. E. (1971). Phobias and preparedness. Behavior Therapy, 2(3), 307–۳۲۰.

Yalom, I. D. (1980). Existential psychotherapy. Basic Books.

---

[1]Animal Phobias

[2]Ophidiophobia

[3]Arachnophobia

[4]Natural Environment Phobias

[5]Acrophobia

[6]Nyctophobia

[7]Thalassophobia

[8]Social Fears

[9]Glossophobia

[10]Situational Phobias

[11]Claustrophobia

[12]Aerophobia

[13]Agoraphobia

[14]Blood-Injection-Injury Phobia

[15]Dentophobia

[16]Existential Fears

[17]Thanatophobia

[18]Hypochondriasis/Health Anxiety