درمان درماندگی روانی ترکیبی از روان درمانی، تغییر رفتار، اصلاح شناختها و تقویت حس کنترل است. درمانها بر این اساس طراحی می شوند که فرد دوباره یاد بگیرد:
«تلاش من ⇐ نتیجه دارد.»
۱. درمان شناختی ـ رفتاری (CBT)
مؤثرترین درمان برای درماندگی روانی همین روش است.
در CBT:
✔ اصلاح باورهای بنیادین:
- «من نمی توانم.»
- «اتفاقات از کنترل من خارج است.»
- «تلاش بی فایده است.»
✔ تغییر سبک اسناد[۱] :
افراد دچار درماندگی:
- شکست را درونی (تقصیر من)،
- پایدار (همیشه همین است)،
- کلی (در تمام زندگی من) می دانند.
, CBT این الگو را تغییر می دهد.
۲. آموزش مهارتهای حل مسئله
در مانده ها معمولاً نمی دانند چطور به مسئله حمله کنند و سریع به «بی فایده است» می رسند.
درمان شامل:
- شکستن مسئله
- تولید گزینه ها
- انتخاب بهترین راه
- ارزیابی نتیجه است.
این کار حس کنترل را بازمی گرداند.
۳. رفتار درمانی فعال[۲]
در افسردگی ناشی از درماندگی بسیار مؤثر است.
هسته اش این است که: «با انجام کارهای کوچک و قابل کنترل، پاداش دوباره وارد زندگی شود.»
مثلاً:
- یک کار کوچک انجام بده ⇐ نتیجه ببین⇐ باور کنترل دوباره شکل می گیرد.
۴. درمان مبتنی بر امید[۳]
برای درمان درماندگی فوق العاده است.
دو بخش اصلی دارد:
✔ مسیرسازی[۴]
راه های مختلف برای رسیدن به هدف طراحی می شود.
✔ اراده[۵]
تقویت این باور که: «من می توانم راهی پیدا کنم.»
این روش مخصوصاً برای درمان شکستهای مزمن و ناامیدی عمیق مفید است.
۵. افزایش خودکارآمدی[۶]
یکی از اصلیترین درمانهاست، چون درماندگی = ناکارآمدی آموخته شده است.
راه کارهایش:
- موفقیتهای کوچک پی در پی
- تماشای الگوهای مشابه که موفق می شوند (مدل سازی)
- تشویق کلامی
- کاهش اضطراب در موقعیتهای سخت
این درمان قدرت فوق العاده ای در ایجاد کنترل دارد.
۶. ذهن آگاهی و درمانهای مبتنی بر پذیرش و تعهد [۷]
درمانهای پذیرش و تعهد (ACT) کمک می کنند فرد از چرخه های افکار «نمی توانم» فاصله بگیرد.
مزایا:
- کاهش درماندگی هیجانی
- افزایش انعطاف روانی
- یادگیری اینکه وجود افکار درمانده، به معنی واقعی بودن آنها نیست
۷. درمان بین فردی (IPT)
وقتی درماندگی ناشی از روابط آسیب زا، حمایت اجتماعی کم یا نقشهای اجتماعی ناکام است، این درمان بسیار مفید است.
۸. آموزش کنترل[۸]
در این روش فرد به صورت عملی تجربه می کند: «اگر کار X را انجام دهم، نتیجه Y رخ می دهد.»
این آموزش ممکن است شامل:
- تکالیف قابل کنترل
- تمرینهای تصمیم گیری
- فعالیتهای مرحله ای باشد.
هدف: ساخت دوباره ارتباط تلاش ⇐ نتیجه.
۹. درمان مبتنی بر معنا (لوگوتراپی)
در مواردی که درماندگی به احساس بی معنایی و فقدان هدف وصل است، این درمان کمک می کند فرد:
- ارزشهایش را بشناسد
- هدف پیدا کند
- حس توانمندی دوباره پیدا کند
۱۰. مداخلات محیطی و اجتماعی
اگر محیط فرد کنترل را از او گرفته باشد (مدرسه، خانواده، کار)، درمان باید شامل:
- اصلاح شرایط
- افزایش آزادی عمل
- افزایش مسئولیت پذیری
- کاهش تنبیه و افزایش پاداش منطقی باشد.
درماندگی روانی وقتی محیط اصلاح نشود، کاملاً برمی گردد.
۱۱. دارو درمانی (در موارد شدید)
برای درمان افسردگی شدید ناشی از درماندگی:
- SSRIs
- SNRIs
- داروهای ضد اضطراب غیر اعتیاد آور
دارو «درماندگی» را مستقیم درمان نمی کند، اما سطح انرژی و انگیزه را برای شروع درمان بالا می برد.
جمع بندی ساده و کاربردی
بهترین درمان:
ترکیب CBT + رفتاردرمانی فعال + افزایش خودکارآمدی + آموزش حل مسئله و برای موارد عمیقتر: امید درمانی + ACT +اصلاح شرایط محیطی
[1] Attribution Style
[2] Behavioral Activation
[3] Hope Therapy
[4] Pathways
[5] Agency
[6] Bandura Self-Efficacy Training
[7] ACT
[8] Learned Control Training
