بهترین رویکردهای درمانی برای درمان ترس

زهرا صداقتی کارشناسی ارشد مشاوره خانواده

۱۰ آبان ۱۴۰۵
۶ دقیقه مطالعه

مقدمه

درمان اختلالات اضطرابی، فوبیاهای خاص و ترسهای آسیب‌شناختی یکی از موفق‌ترین حوزه‌های روان‌درمانی مبتنی بر شواهد[۱] به شمار می‌رود. ترس مرضی زمانی شکل می‌گیرد که سامانه‌های ارزیابی تهدید در مغز—به‌ویژه مدار آمیگدال و قشر پیش‌پیشانی—دچار حساسیت مفرط شوند و ارتباط میان محرکهای بی‌خطر با احساس خطر قطعی بازتولید گردد (LeDoux, 2000). پژوهشهای بالینی در دهه‌های اخیر نشان داده‌اند که کاهش کارآمد ترس نیازمند بازتنظیم شناختی، بازآموزی عصبی و یادگیری بازدارنده است. در این نوشتار، مؤثرترین رویکردهای روان‌درمانی معاصر برای درمان ترس بر پایه شواهد تجربی بررسی می‌شوند.

درمان شناختی-رفتاری و بازآموزی شناختی

درمان شناختی-رفتاری[۲] همچنان به عنوان استاندارد طلایی[۳] در درمان اختلالات اضطرابی و ترس شناخته می‌شود(Beck & Clark, 1997; Hofmann et al., 2012). در این رویکرد، هسته اصلی ترس ناشی از سوگیری‌های شناختی مانند بیش‌برآورد احتمال خطر[۴] و فاجعه‌سازی پیامدها[۵] در نظر گرفته می‌شود. درمانگر از طریق روشهای زیر اقدام به مداخله می‌کند:

بازسازی شناختی[۶]: شناسایی و به چالش کشیدن خطاهای فکری خودکار با ارائه شواهد عینی، تا بیمار تفکیک میان احساس خطر ذهنی و وجود خطر عینی را فراگیرد. آزمایشهای رفتاری[۷]: طراحی موقعیتهای کوچک برای بررسی مستقیم درستی یا نادرستی پیشبینی‌های هراس‌آور ذهن.

مواجهه‌درمانی و نظریه یادگیری بازدارنده

مواجهه‌درمانی[۸] مستقیم‌ترین و کارآمدترین سازوکار برای شکستن چرخه اجتناب محسوب می‌شود (Foa & Kozak, 1986). در مدلهای نوین، به جای مدل قدیمی «خوگیری صرف»، از چارچوب «یادگیری بازدارنده[۹]» استفاده می‌شود(Craske et al., 2014). هدف این رویکرد، حذف کامل حافظه ترس اولیه نیست، بلکه ساخت یک حافظه ایمنی رقیب در مغز است که به شکل نیرومندی بر حافظه ترس قبلی غلبه کند. انواع مواجهه شامل موارد زیر است:

مواجهه درون‌تنی[۱۰]: رویارویی مستقیم، تدریجی و نظام‌مند با شیء یا موقعیت ترس‌آور در دنیای واقعی.

مواجهه تجسمی[۱۱]: مواجهه کنترل‌شده با تصویرسازی ذهنی، به‌ویژه در موقعیتهای آسیب‌زا یا ترومایی که امکان بازآفرینی عینی آنها وجود ندارد.

مواجهه با واقعیت مجازی[۱۲]: بهره‌گیری از شبیه‌سازی دیجیتال برای درمان فوبیاهایی نظیر ترس از پرواز، ارتفاع یا فضاهای بسته، با اثربخشی همتراز با مواجهه واقعی (Rothbaum et al., 2006).

مواجهه حس‌گیرانه[۱۳]:مواجهه عمدی با حسهای فیزیکی ترس (مانند افزایش ضربان قلب یا سرگیجه حاصل از ورزش یا تنفس سریع) برای درمان حملات هراس و پانیک.

حساسیت‌زدایی و بازپردازش از طریق حرکات چشم[۱۴]

روش EMDR رویکردی خط اول و بسیار اثربخش، به ویژه برای ترسهای ناشی از تروما، تجاوز، حوادث هولناک و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) است (Shapiro, 2014; Bisson et al., 2013). این رویکرد بر پایه مدل پردازش سازگارانه اطلاعات (AIP) عمل می‌کند. با استفاده از تحریکات دوطرفه حسی[۱۵] مانند حرکات سریع چشم، حافظه‌های آسیب‌زای ذخیره‌شده که در وضعیت پردازش‌نشده و همراه با برانگیختگی حاد هیجانی منجمد مانده‌اند، بازپردازش شده و بار هیجانی و بدنی وحشت از آن رویدادها شکسته می‌شود.

درمان پردازش شناختی و درمانهای متمرکز بر تروما

در مواردی که ترس ناشی از تجاوز جنسی، تجارب خشونت‌آمیز یا تصادفات سنگین است، پروتکلهای تخصصی نظیر درمان پردازش شناختی[۱۶] و مواجهه طولانی‌مدت[۱۷] کاربرد گسترده دارند (Resick et al., 2017; Foa et al., 2007). این رویکردها مشخصاً «باورهای تغییریافته» درباره ایمنی، اعتماد، قدرت، کنترل و عزت نفس را که پس از ضربه روانی مخدوش شده‌اند هدف قرار داده و از ماندگار شدن گوش‌به‌زنگی مزمن پیشگیری می‌کنند.

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد[۱۸]

رویکرد ACT، به عنوان شاخه‌ای از درمانهای موج سوم شناختی-رفتاری، تفاوت عمده‌ای با روشهای کلاسیک دارد (Hayes et al., 2006). در ACT، هدف اصلی تلاش برای حذف یا تغییر فیزیکی احساس ترس نیست، بلکه تمرکز بر «پذیرش[۱۹]» حس ترس به منزله یک واکنش گذرا و کاهش «هم‌جوشی شناختی[۲۰]» است. فرد یاد می‌گیرد که بدون تلاش برای کنترل وسواس‌گونه ترس و بدون فلج شدن توسط آن، بر اساس ارزشهای شخصی خود در زندگی اقدام کند. این روش به‌ویژه در ترس‌های تعمیم‌یافته و اضطراب مزمن اثربخشی چشمگیری دارد.

درمانهای دارویی کمکی

هرچند درمان ریشه‌ای ترس بر مداخلات روانشناختی استوار است، در مواردی که شدت ترس و برانگیختگی فیزیولوژیک فرد به حدی بالاست که امکان تمرکز یا ورود به جلسات مواجهه وجود ندارد، دارودرمانی تحت نظر روانپزشک به کار می‌رود (Baldwin et al., 2014). مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (SSRIs) نظیر سرترالین یا اس‌سیتالوپرام، درمانهای دارویی خط اول هستند که با افزایش سطح پیام‌رسانهای شیمیایی، آستانه تحریک سیستم عصبی را بالا می‌برند تا زمینه برای مداخلات روان‌درمانی فراهم گردد.

نتیجه‌گیری

موفقیت درمان ترس بیش از هر چیز به تشخیص دقیق نوع ترس بستگی دارد؛ برای فوبیاهای خاص، مواجهه‌درمانی تدریجی و واقعیت مجازی خط اول درمان است؛ برای اضطراب اجتماعی و فراگیر، درمان شناختی-رفتاری و درمان مبتنی بر پذیرش وتعهد بیشترین کارایی را نشان داده‌اند؛ و برای ترسهای ریشه‌گرفته از سوانح، تجاوز و تروما، رویکردهای حساسیت‌زدایی و بازپردازش از طریق حرکات چشم و درمان پردازش شناختی و درمانهای متمرکز بر تروماروشهای انتخابی محسوب می‌شوند. وجه مشترک تمام این درمانهای کارآمد، پرهیز از رفتارهای اجتنابی، تاب‌آوری هیجانی در برابر عدم‌قطعیت و ساخت مدارهای نوین عصبی مبتنی بر شایستگی و امنیت در روان انسان است.

منابع:

Baldwin, D. S., Anderson, I. M., Nutt, D. J., Allgulander, C., Bandelow, B., den Boer, J. A., Christmas, D. M., Davies, S., Fineberg, N., Lidbetter, N., Malizia, A., McCrone, P., Nabarro, D., O’Neill, C., Scott, J., van der Wee, N., & Wittchen, H. U. (2014). Evidence-based pharmacological treatment of anxiety disorders,

post-traumatic stress disorder and obsessive-compulsive disorder: A revision of the 2005 guidelines from the British Association for Psychopharmacology. Journal of Psychopharmacology, 28(5), 403–۴۳۹.

Bisson, J. I., Roberts, N. P., Andrew, M., Cooper, R., & Lewis, C. (2013). Psychological therapies for chronic post-traumatic stress disorder (PTSD) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2013(12), CD003388.

Foa, E. B., Hembree, E. A., & Rothbaum, B. O. (2007). Prolonged exposure therapy for PTSD: Emotional processing of traumatic experiences. Oxford University Press.

Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–۴۴۰.

LeDoux, J. E. (2000). Emotion circuits in the brain. Annual Review of Neuroscience, 23(1), 155–۱۸۴.

Rothbaum, B. O., Hodges, L., & Reger, G. (2006). Natural history of virtual reality exposure therapy. CyberPsychology & Behavior, 9(4), 411–۴۱۶.

Shapiro, F. (2014). Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) therapy: Basic principles, protocols, and procedures (3rd ed.). Guilford Press.

[1]Evidence-Based Practice

[2]CBT

[3]Gold Standard

[4]Overestimating Threat

[5]Catastrophizing

[6]Cognitive Restructuring

[7]Behavioral Experiments

[8]Exposure Therapy

[9]Inhibitory Learning

[10]In Vivo Exposure

[11]Imaginal Exposure

[12]Virtual Reality Exposure Therapy – VRET