مدل تقاضا– منابع شغلی[۱] و استرس شغلی
مبانی مدل
این مدل می گوید هر شغلی دو دسته ویژگی دارد:
- تقاضاهای شغلی[۲]: فشارهایی که انرژی فرد را مصرف می کنند.
- مثل: حجم کار بالا، ضرب العجلهای فشرده، فشار روانی از مدیر، تماس مداوم با مشتریان ناراضی.
- منابع شغلی: عواملی که به فرد کمک می کنند تا از پس تقاضاها بربیاید و انگیزه پیدا کند.
- مثل: حمایت همکاران، بازخورد مثبت، استقلال کاری، آموزش کافی، امنیت شغلی.
فرض اصلی مدل
- اگر تقاضاها > منابع فرسودگی شغلی، استرس، کاهش سلامت.
- اگر منابع ≥ تقاضاها انگیزه، رشد فردی، افزایش عملکرد و رضایت شغلی.
مسیرهای اصلی اثرگذاری
مدل JD-R دو مسیر مهم را توضیح می دهد:
- مسیر فشار شغلی[۳]:
- تقاضاهای زیاد مصرف انرژی خستگی و استرس شغلی.
- مثال: کارمندی که باید روزانه ۱۲ ساعت کار کند بدون مرخصی.
- مسیر انگیزشی[۴] :
- منابع شغلی کافی انگیزش درونی و بیرونی رضایت و تعهد سازمانی.
- مثال: مدیری که بازخورد مثبت می دهد و فرصت ارتقا ایجاد می کند.
- مثال کاربردی فرض کنید یک پرستار بیمارستان:
- تقاضاها: شیفت طولانی، تماس با بیماران بد حال، تصمیم گیری سریع.
- منابع: حمایت از سوی تیم پرستاری، آموزش مهارتهای جدید، سیستم تشویقی مالی.
- اگر منابع کاهش پیدا کنند (مثلاً کمبود نیروی انسانی یا فقدان حمایت)، استرس شغلی افزایش می یابد و احتمال فرسودگی شغلی بالا می رود.
کاربرد مدل در مدیریت استرس شغلی
- افزایش منابع شغلی:
- حمایت اجتماعی، استقلال کاری، فرصت یادگیری.
- کاهش تقاضاهای غیرضروری:
- بازطراحی شغل، توزیع عادلانه کار، حذف بوروکراسی.
- ایجاد تعادل بین این دو دسته برای حفظ سلامت روان کارکنان.
نتیجه:
مدل JD-R نشان می دهد استرس شغلی فقط به فرد مربوط نیست بلکه به ساختار و طراحی شغل هم وابسته است. بنابراین برای کاهش استرس، باید هم به بهبود شرایط محیط کار توجه کرد و هم منابع حمایتی کارکنان را افزایش داد.
[1] Job Demands–Resources Model, JD-R
[2] Job Demands
[3] Strain Process
[4] Motivational Process
