به طور دقیق و علمی بله؛ درماندگی روانی را می توان نقطهٔ مقابل امید دانست، اما با یک توضیح مهم: امید و درماندگی کاملاً متضادند، اما در یک طیف قرار می گیرند. یعنی هرچه یکی بیشتر شود، دیگری کمتر می شود؛ و هرچه امید تقویت شود، درماندگی عقب می نشیند.
چرا درماندگی روانی نقطه مقابل امید است؟
۱) امید یعنی “باور به امکان تغییر”، درماندگی یعنی “باور به بی نتیجه بودن تلاش”
- در امید: فرد فکر می کند راهی هست، می شود، می توانم.
- در درماندگی: فرد باور دارد راهی نیست، نمی شود، هر کاری کنم فایده ندارد.
این دو دقیقاً در مقابل هم قرار می گیرند.
۲) امید انرژی زا است؛ درماندگی انرژی گیر
- امید حرکت می دهد، انگیزه ایجاد می کند، باعث تلاش دوباره می شود.
- درماندگی فرد را متوقف می کند، انرژی روانی او را می گیرد و میل به اقدام را خاموش می کند.
۳) امید بر پایه کنترل و توانایی است، درماندگی بر پایه ناتوانی
در امید فرد احساس می کند:
- روی زندگی کنترل دارد
- می تواند تأثیر بگذارد
- می تواند آینده را تغییر دهد
در درماندگی:
- کنترل را از دست رفته می بیند
- خودش را ناتوان می بیند
- آینده را ثابت و از پیش تعیین شده می بیند
۴) امید نگاه به آینده است، درماندگی پایان آینده
امید نگاه رو به جلو دارد و می گوید: “چیزی منتظر من است.”
درماندگی نگاه را خاموش می کند و می گوید: “هیچ چیز تغییر نمی کند. چیزی منتظر من نیست.”
از نظر روانشناسی، امید افق آینده را روشن می کند و درماندگی همان افق را تار و بسته نشان می دهد.
یک مثال ساده و عمیق
فرد امیدوار می گوید: “اگر شکست بخورم، دوباره تلاش می کنم؛ راه دیگری هست.”
فرد درمانده می گوید: “اگر تلاش کنم هم شکست می خورم؛ پس اصلاً چرا شروع کنم؟”
این دو جمله نشان می دهد که امید و درماندگی درست در دو سوی یک خط قرار دارند.
رابطهٔ علمی بین امید و درماندگی
تحقیقات روانشناسی (مثل کارهای سلیگمن، اسنایدر و چیکزنت میهالی) نشان می دهد:
- وقتی درماندگی افزایش پیدا کند ¬ امید کاهش می یابد
- وقتی امید افزایش یابد ¬ درماندگی کاهش پیدا می کند
ذهن نمی تواند همزمان دو باور “تغییر ممکن است” و “تغییر غیرممکن است” را نگه دارد؛ بنابراین یکی از این دو حتماً غالب می شود.
جمع بندی کوتاه
بله، درماندگی روانی نقطه مقابل امید است. هرجا امید هست، درماندگی نمی تواند ریشه بدواند و هرجا درماندگی هست، امید کمرنگ می شود.
