این موضوع به یکی از جذابترین و انقلابی ترین نظریه ها در روانشناسی ژنتیک و تحولی مربوط می شود: «نظریه حساسیت تفاضلی[۱]» یا همان فرضیه «گل ارکیده و گل قاصدک».
تا سالها دانشمندان فکر می کردند ژنهای مرتبط با افسردگی (مانند نسخه کوتاه ژن انتقال دهنده سروتونین صرفاً «ژنهای آسیب پذیری[۲]»هستند؛ یعنی ژنهایی خراب که فقط فرد را در برابر بدبختی و استرس ضعیف می کنند. اما تحقیقات جدیدتر نشان داد این نگاه کاملاً غلط است. این ژنها، ژنِ افسردگی نیستند؛ بلکه «ژنهای حساسیت به محیط[۳]» هستند.
۱. تمایز بزرگ: آدمهای قاصدکی در برابر آدمهای ارکیده ای
محققان (به ویژه بروس الیس و توماس بویس) انسانها را از نظر پاسخ ژنتیکی به محیط به دو دسته اصلی تقسیم می کنند:
الف) قاصدکها[۴]
* ویژگی ژنتیکی: حساسیت پایینی به محیط دارند.
* عملکرد: آنها مثل گل قاصدک هستند؛ در هر شرایطی، چه در آسفالت ترک خورده پیاده رو و چه در یک باغچه حاصلخیز، رشد می کنند. آنها در برابر سختیها بسیار مقاومند، اما از شرایط عالی و بسیار مثبت هم بهره مضاعف و شگفت انگیزی نمی برند. خلق و خوی آنها در اکثر شرایط نسبتاً پایدار و متوسط رو به بالا باقی می ماند.
ب) ارکیدهها[۵]
* ویژگی ژنتیکی: حساسیت بسیار بالایی به محیط دارند (حامل همان ژنهای به اصطلاح افسردگی).
* عملکرد: ارکیدهها به شدت به محیط خود وابسته هستند.
در محیط سرد، پرتنش یا آسیب زا: به سرعت پژمرده می شوند و احتمال ابتلای آنها به افسردگی، اضطراب و اعتیاد بسیار بالا می رود.
در محیط گرم، حمایتی و غنی: نه تنها زنده می مانند، بلکه به شکوفایی بی نظیری می رسند که حتی از قاصدکها هم پیشی می گیرد. آنها خلاقیت، همدلی، سازگاری و مقاومت روانی[۶] فوق العاده ای از خود نشان می دهند.
۲. چرا ارکیده ها در محیط خوب، از قاصدکها هم قویتر می شوند؟
ژنهای حساسیت (مانند ژنهای موثر بر سیستم سروتونین و دوپامین) مغز را مانند یک اسفنج حسی می کنند. این مغزها:
۱. پردازش عمیقتری دارند: آنها جزئیات محیط، تغییرات رفتاری دیگران و فرصتها را با دقت و عمق بیشتری تحلیل می کنند.
۲-به محرکهای مثبت پاسخ شدیدتری می دهند: وقتی یک فرد «حساس» در معرض آموزش خوب، مربیگری دلسوزانه، روان درمانی مناسب یا رابطه عاطفی امن قرار می گیرد، مغز او این ورودیهای مثبت را با شدتی بسیار بیشتر از یک فرد عادی (قاصدک) جذب و درونی می کند.
۳- یادگیری و انعطاف پذیری عصبی بالاتری دارند: در یک محیط غنی، اتصالات مغزی آنها با سرعت و کیفیت بیشتری بازسازی می شود.
بنابراین، اگر یک «ارکیده» بتواند با کمک روان درمانی، اصلاح سبک زندگی یا یافتن یک محیط حمایتی از مرحله بحران عبور کند، مهارتهای مقابله ای و خودآگاهی که کسب می کند به دلیل سیستم پردازش عمیقش، تبدیل به یک سپر دفاعی و هوش هیجانی خارق العاده می شود. آنها یاد می گیرند که چطور با تلاطمهای زندگی به شکلی بسیار ظریفتر و کارآمدتر برخورد کنند.
۳. نقش تکاملی: چرا طبیعت این ژنها را حذف نکرده است؟
اگر این ژنها فقط باعث افسردگی و ضعف می شدند، در طول فرآیند تکامل و انتخاب طبیعی حذف می شدند. وجود آنها نشان می دهد که بقای بشر به هر دو گروه نیاز دارد:
* جامعه به قاصدکها نیاز دارد تا در شرایط سخت و بحرانهای مداوم، بدون فروپاشی پیش بروند و ثبات جامعه را حفظ کنند.
* جامعه به ارکیدهها نیاز دارد تا در شرایط آرامش و پایداری، با حساسیت، خلاقیت، هنر، کشف راه حلهای نو و عمق فکری خود، جامعه را به سمت جلو و شکوفایی سوق دهند.
۴. چطور یک فرد مستعد افسردگی (ارکیده) میرتواند به شکوفایی برسد؟
اگر احساس می کنید زمینه ژنتیکی افسردگی را دارید، کلید کار در مهندسی محیط و سبک زندگی است:
۱-انتخاب محیطهای کاری و عاطفی غنی: ارکیده ها در محیطهای کاری سمی یا رابطه های تحقیرآمیز به سرعت نابود می شوند. شما باید در انتخاب آدمهای اطرافتان سختگیرتر باشید.
۲- بهره گیری از روان درمانی: از آنجا که مغز شما به مداخلات مثبت پاسخ شدیدی می دهد، روان درمانیهای عمیق (مثل روانکاوی یا درمانهای مبتنی بر شفقت و پذیرش) می توانند تأثیرات بیولوژیکی و ماندگارتری روی شما بگذارند.
۳- به کارگیری تکنیکهایی مثل فلو و ذهن آگاهی: به دلیل سیستم توجه حساس، تمرینهایی که توجه را هدایت می کنند (مانند غرقگی در کار خلاق یا حضور در لحظه) فوراً سیستم عصبی شما را بازتنظیم می کنند.
۴-کاهش ورودیهای حسی منفی: مدیریت مصرف اخبار، کاهش شلوغیهای بی مورد و زمان گذراندن در طبیعت به شدت به آرامش سیستم عصبی حساس شما کمک می کند.
جمع بندی
ژنهای مستعد کننده افسردگی، حکم محکومیت ابدی را ندارند. آنها صرفاً نشاندهنده این هستند که سیستم عصبی شما با جوهرِ حساستری نوشته شده است. اگر یاد بگیرید چطور این سیستم حساس را در محیطی مناسب قرار دهید و از آن مراقبت کنید، همان حساسیت بالا که می توانست عامل افسردگی باشد، تبدیل به بزرگترین نقطه قوت، خلاقیت و تاب آوری شما خواهد شد.
[۱] Differential Susceptibility Theory
[2] Vulnerability Genes
[3] Plasticity Genes
[4] Dandelions
[5] Orchids
[6] Resilience
