تعریف تعارض نقش[۱]
در روانشناسی سازمانی، تعارض نقش یعنی فرد در محیط کار با انتظارات و دستورهای ناسازگار یا متناقض از سوی یک یا چند منبع مواجه شود، به طوری که انجام یکی، مانع یا مخالف انجام دیگری باشد.
انواع تعارض نقش شامل:
- تعارض درون نقشی[۲] وظایف متناقض در یک نقش واحد
- مثال: مدیر می خواهد سریعترین تحویل کار را داشته باشید، ولی همزمان واحد کنترل کیفیت خواستار دقت و زمان بیشتر است.
- تعارض بین نقشی [۳] تعارض بین دو نقش متفاوت که فرد دارد
- مثال: کارمند بودن و والد بودن، وقتی ساعات کاری با نیازهای خانواده تداخل پیدا می کند.
- تعارض فرد-نقش[۴] تعارض بین ارزشها و باورهای فردی با خواستههای نقش
- مثال: مجبور شدن به تبلیغ محصولی که فرد اعتقادی به کیفیت آن ندارد.
چگونه تعارض نقش باعث استرس شغلی می شود؟
مکانیزمهای روانشناسی سازمانی:
- فشار شناختی مداوم
- مغز دائماً باید بین دو یا چند خواسته متناقض انتخاب کند مصرف انرژی ذهنی بالا خستگی شناختی
- احساس بی عدالتی و بی پناهی
- وقتی مدیران یا ساختار سازمانی انتظارات متناقض دارند، فرد حس می کند قربانی سیستم شده است.
- ترس از شکست و سرزنش
- چون همیشه بخشی از انتظارات برآورده نمی شود، فرد مدام نگران ارزیابی منفی است.
- تضعیف انگیزش درونی
- تعارض نقش، حس کنترل و رضایت شغلی را از بین می برد و باعث دل زدگی می شود.
پیامدهای تعارض نقش بر فرد و سازمان
- فردی: اضطراب، بی خوابی، سردردهای تنشی، فرسودگی شغلی، کاهش خلاقیت
- سازمانی: کاهش بهره وری، افزایش خطاها، افت کیفیت خدمات، افزایش غیبت و استعفا
تعارض نقش در ارتباط با سایر محرکهای استرس
- ابهام نقش معمولاً همزمان رخ می دهد (وقتی نقش شفاف نیست، احتمال تعارض هم بیشتر است)
- اضافه بار نقش انجام وظایف متناقض معمولاً نیازمند زمان و انرژی بیشتر است
- فرهنگ سازمانی ناسالم رقابت منفی بین بخشها باعث تشدید تعارض نقش می شود
رویکردهای مداخلهای
سطح فردی
- آموزش مهارتهای جرأت مندی برای مذاکره و شفاف سازی وظایف
- یادگیری مدیریت زمان برای اولویت بندی وظایف
- استفاده از حمایت اجتماعی (همکاران، خانواده، گروههای حمایتی)
سطح سازمانی
- شفاف سازی خطوط گزارش دهی و تصمیم گیری
- هماهنگی بین واحدها و مدیران برای جلوگیری از خواستههای متناقض
- ایجاد فرهنگ ارتباط باز و بازخورد مستمر
- ارزیابی منظم حجم و ماهیت وظایف محوله
چرخه علت و معلولی تعارض نقش استرس شغلی
تعارض نقش
↓
افزایش فشار شناختی و هیجانی
↓
کاهش کارایی و انگیزه
↓
افت عملکرد و بازخورد منفی
↓
افزایش فشار کاری
↓
تشدید استرس شغلی
[۱] Role Conflict
[2] Intra-role conflict
[3] Inter-role conflict
[4] Person-role conflict
