پویایی ‌شناسی روانی قهر در قلمرو رابطه جنسی

پویایی ‌شناسی روانی قهر در قلمرو رابطه جنسی: از امتناع تا سکوت تنبیهی

مقدمه

رابطه جنسی در روابط صمیمی فراتر از یک کنش زیستی، به عنوان بستری پیچیده برای ابراز عشق، آسیب‌پذیری، قدرت و مرزبندی‌های روانی عمل می‌کند. در این میان، تعارضات حوزه جنسی بسیار هیجانی‌تر و حساس‌تر از تعارضات غیرجنسی ادراک می‌شوند؛ زیرا شریکان عاطفی در ارضای نیازهای جنسی و عاطفی خود وابستگی متقابلی به یکدیگر دارند (Kim et al., 2019). یکی از چالش‌برانگیزترین پدیده‌ها در این قلمرو، «قهر در رابطه جنسی» یا استفاده از سکوت و محروم‌سازی عاطفی و جنسی به عنوان پاسخ به تعارضات است.

روانکاوی به عنوان رویکردی که ساختارهای عمیق و ناهشیار روان را می‌کاود، قهر در این قلمرو را صرفاً یک بن‌بست ارتباطی نمی‌داند. از منظر تحلیلی، قهر جنسی جلوه‌ای از بازتولید اضطراب‌های کهن، استفاده از دفاع‌های پیش‌کلامی، ابزاری برای پرخاشگری منفعلانه و تجلی بحران در روابط موضوعی درون‌فکنی‌شده است (Freud, 1915/1957; Klein, 1946). هدف این مقاله، تحلیل روانکاوانه و همه‌جانبه پدیده قهر در رابطه جنسی، بررسی تمایزهای ساختاری آن با امتناع سالم و پیامدهای عمیق روانی آن بر پویایی زوجی است.

قهر جنسی به مثابه بازتولید اضطراب اختگی و واپسروی روانی

زیگموند فروید در نظریه رشد روانی-جنسی خود نشان داد که تکانه‌های جنسی و پرخاشگرانه همواره با اضطراب‌های بنیادینی همچون اضطراب اختگی[۱] و ترس از دست دادن عشق ابژه در هم تنیده‌اند (Freud, 1920/1955). زمانی که یکی از زوجین در پاسخ به

پیشنهاد جنسی دیگری قهر می‌کند یا پس از مواجهه با پاسخ منفی، سکوت تنبیهی پیشه می‌سازد، نوعی واپسروی[۲] به مراحل ابتدایی رشد روانی رخ می‌دهد.

در این حالت، ناتوانی در مواجهه کلامی و بالغانه با ناکامی جنسی، فرد را به دوران پیش‌کلامی سوق می‌دهد؛ جایی که نوزاد با روی برگرداندن، پس زدن سینه مادر و انقباض بدنی، اعتراض خود را به نمایش می‌گذاشت. قهر در قلمرو جنسی، کنش ‌نمایی[۳] تعارضی است که روان نتوانسته است آن را به نمادهای کلامی تبدیل کند (McWilliams, 2011). فرد قهرکننده به جای بیان مستقیمِ احساس طرد، ناامنی یا خشم خود، از سکوت بدنی و عاطفی استفاده می‌کند تا ابژه را مجازات کند.

پویایی دفاعی: دوپاره‌سازی و همانندسازی فرافکنانه در سکوت جنسی

در تحلیل روانکاوانه روابط موضوعی[۴]، ملانی کلاین مفهوم «موقعیت پارانوئید-اسکیزوئید» و مکانیسم دفاعی «دوپاره‌سازی[۵]» را تشریح می‌کند (Klein, 1946). در قهر جنسی، این دفاع به شدت فعال است. فردی که با امتناع جنسی شریک خود مواجه می‌شود، به سرعت ابژه محبوب را به یک «ابژه کاملاً بد»، طردکننده و شکنجه‌گر تبدیل می‌کند. در این لحظه، ظرفیت دیدن کل وجودی شریک عاطفی از بین می‌رود و کل رابطه به یک میدان جنگ دوقطبی تقلیل می‌یابد.

از سوی دیگر، «همانندسازی فرافکنانه[۶]» در این پدیده نقش محوری دارد (Ogden, 1982). فرد قهرکننده، خشم، درماندگی و حس طردشدگیِ تحمل‌ناپذیر خود را از طریق سکوت سنگین، نگاه‌های سرد و کناره‌گیری فیزیکی در بستر خواب به شریک عاطفی منتقل می‌کند. او به گونه‌ای رفتار می‌کند که طرف مقابل احساس گناه، ناامنی و طردشدگی شدید را تجربه کند. درواقع، فرد قهرکننده با این رفتار، بار هیجانی منفی خود را درون روانِ دیگری تخلیه می‌کند و او را وادار می‌سازد نقش «قربانی ناامن» را بازی کند.

پرخاشگری منفعلانه و استفاده از سکوت به عنوان اهرم کنترل و اجبار

ابراز مستقیم خشم جنسی یا پذیرش ناکامی، نیازمند ساختار ایگوی منسجم و ظرفیت نمادپردازی است. زمانی که ابراز مستقیم خشم با اضطراب شدید یا احساس گناهِ برخاسته از سوپرایگو همراه باشد، خشم به شکل منفعلانه ابراز می‌شود. قهر در رابطه جنسی یکی از مخرب‌ترین اشکال پرخاشگری منفعلانه [۷]است.

پژوهش‌های نوین اخلاقی و روان‌شناختی نشان می‌دهند که قهر پس از امتناع جنسی، اغلب به عنوان ابزاری برای «اجبار جنسی ظریف[۸]» عمل می‌کند (Patwardhan, 2024). فرد با پناه بردن به پوتینِ سکوت و سرزنش نامحسوس، فضایی آکنده از اضطراب و گناه ایجاد می‌کند. در بسیاری از موارد، شریک عاطفی صرفاً برای پایان دادن به این سکوت تنبیهی آزاردهنده و بازگرداندن آرامش عاطفی به رابطه، به رابطه‌ای تن می‌دهد که در آن لحظه تمایلی به آن ندارد (Mustapha, 2017; Patwardhan, 2024). این الگوی رفتاری، رضایت جنسی آزادانه را مخدوش کرده و سهم عمده‌ای در ایجاد خشم انباشته و کاهش صمیمیت زوجی دارد.

چرخه‌های تعاملی: الگوی تقاضا – اجتناب در بستر جنسی

مطالعات بالینی در حوزه زوج‌درمانی، به‌ویژه در نظریه‌های سیستمیک و درمان‌های هیجان‌مدار[۹]، الگوی تعاملی تخریب‌گری به نام «تقاضا ـ اجتناب[۱۰]» را شناسایی کرده‌اند (Johnson, 2004). این الگو در تعارضات جنسی زوجین شدت بیشتری می‌یابد:

یک طرف (که اغلب نیاز جنسی ابرازنشده یا اضطراب دلبستگی بالاتری دارد) برای صمیمیت جنسی فشار می‌آورد و طرف دیگر (با سبک دلبستگی اجتنابی یا خستگی عاطفی) عقب‌نشینی می‌کند. پژوهش‌های طولی نشان می‌دهند که بالا بودن میزان الگوی تقاضا ـ اجتناب در بحث‌های مربوط به تعارضات جنسی، به شدت کاهش رضایت جنسی و رضایت رابطه‌ای را در طول زمان پیش‌بینی می‌کند و میزان فرسودگی عاطفی زوجین را افزایش می‌دهد (Rosen et al., 2025). قهر جنسی در این چرخه به عنوان دفاع نهایی فرد اجتناب‌گر برای حفظ مرزهای خود یا ابزار اعتراضی فرد اضطرابی برای جلب توجه استفاده می‌شود.

تفکیک مرز میان امتناع جنسی سالم و قهر تنبیهی

یکی از نکات بسیار حیاتی در تحلیل روانکاوانه و بالینی رابطه جنسی، تفکیک میان «حق امتناع و مرزبندی بدنی» و «قهر به عنوان ابزار تنبیه» است.

امتناع جنسی سالم[۱۱]: برخاسته از عاملیت، استقلال روانی و حق مالکیت فرد بر بدن خویش است. در یک رابطه مبتنی بر احترام متقابل، فرد می‌تواند به دلیل خستگی، عدم آمادگی روانی یا جسمی، پیشنهاد جنسی را رد کند، بدون آنکه این امتناع با هدف مجازات یا تخریب عاطفی دیگری انجام شود.

قهر جنسی تنبیهی[۱۲]: واکنشی دفاعی، کنترل‌گرانه و آمیخته به کینه است. در این حالت، محروم‌سازی جنسی یا سردی عاطفی در بستر خواب با هدف تنبیه شریک عاطفی به دلیل رفتارهای پیشین او، فعال کردن حس گناه در او، یا وادار کردن او به تسلیم به کار گرفته می‌شود. پاسخ‌های خشم‌آلود، طردکننده و ناامن‌ساز به امتناع جنسی شریک عاطفی، نمونه بارزی از واکنش‌های غیرهمدلانه به شمار می‌روند که بر اساس مقیاس‌های سنجش واکنش به طرد جنسی (RSRS)، سلامت روان زوج را به مخاطره می‌اندازند (Kim et al., 2019).

نتیجه ‌گیری

قهر در رابطه جنسی، پدیده‌ای پیچیده است که در نقطه تلاقی سایق‌های جنسی، پرخاشگری ناهشیار و ساختارهای دفاعی کهن قرار دارد. این رفتار فراتر از یک سکوت ساده، تلاشی ناخودآگاه برای اعمال قدرت، مدیریت اضطراب طرد و بازتولید الگوهای ناکامی دوران کودکی است. استفاده از سکوت و محروم‌سازی عاطفی پس از تعارضات جنسی یا امتناع شریک عاطفی، پویایی رابطه را از حالت صمیمیت ایمن خارج کرده و به سمتی می‌برد که در آن رضایت جنسی با ترس، گناه و اجبار ظریف مخدوش می‌شود. خروج از این چرخه‌های فرسایشی مستلزم ارتقای ظرفیت «تمایزیافتگی خود» در زوجین، گذار از موقعیت‌های ابتدایی روانی به موقعیت‌های بالغانه افسرده‌وار کلاینی، و جایگزینی الگوهای پیش‌کلامی و کنش‌نمایی با گفتگوی صادقانه، همدلانه و مستقیم درباره نیازها و مرزهای جنسی است.

منابع

Freud, S. (1955). Beyond the pleasure principle. In J. Strachey (Ed. & Trans.), *The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud* (Vol. 18, pp. 1–۶۴). Hogarth Press. (Original work published 1920)

Freud, S. (1957). Instincts and their vicissitudes. In J. Strachey (Ed. & Trans.), *The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud* (Vol. 14, pp. 109–۱۴۰). Hogarth Press. (Original work published 1915)

Johnson, S. M. (2004). *The practice of emotionally focused couple therapy: Creating connection* (2nd ed.). Brunner-Routledge.

Kim, J. J., Horne, R. M., Muise, A., & Impett, E. A. (2019). Development and validation of the Responses to Sexual Rejection Scale (RSRS). *Personality and Individual Differences*, 144, 88–۹۳. https://doi.org/10.1016/j.paid.2019.02.039

Klein, M. (1946). Notes on some schizoid mechanisms. *International Journal of Psycho-Analysis*, 27, 99–۱۱۰.

McWilliams, N. (2011). *Psychoanalytic diagnosis: Understanding personality structure in the clinical process* (2nd ed.). Guilford Press.

Mustapha, A. (2017). *Compromise or coercion: Conceptualizing experiences of sexual compliance in intimate relationships* [Master’s thesis, University of Kansas]. KUScholarWorks.

Ogden, T. H. (1982). *Projective identification and psychotherapeutic technique*. Jason Aronson.

Patwardhan, S. (2024). Sulking into sex: Blame, coercion, and consent. *Journal of Ethics and Social Philosophy*, 28(3), 357–۳۸۵. https://doi.org/10.26556/jesp.v28i3.2927

Rosen, N. O., Dubé, J. P., Bosisio, M., & Bergeron, S. (2025). Do demand-withdrawal communication patterns during sexual conflict predict couples’ relationship satisfaction, sexual satisfaction, and sexual distress? An observational and prospective study. *Journal of Sex Research*, 62(1), 45–۵۸. https://doi.org/10.1080/00224499.2024.2384910

---

[1]Castration Anxiety

[2]Regression

[3]Acting Out

[4]Object Relations

[5]Splitting

[6]Projective Identification

[7]Passive-Aggression

[8]Subtle Sexual Coercion

[9]EFT

[10]Demand-Withdraw Pattern

[11]Healthy Sexual Refusal

[12]Punitive Sexual Withdrawal