نظریه استرس–هیجان لازاروس و فالکمن[۱]
این نظریه استرس را نه فقط یک واکنش فیزیولوژیک، بلکه فرآیند روانشناختی ارزیابی و مقابله می داند.
به بیان ساده: استرس شغلی وقتی رخ می دهد که فرد احساس کند تقاضاهای شغل بیش از تواناییها و منابع اوست.
اجزای اصلی نظریه
الف) ارزیابی اولیه [۲]
فرد ابتدا اهمیت موقعیت شغلی را ارزیابی می کند:
- آیا این وضعیت تهدید است؟ (مثل اخراج احتمالی)
- آیا چالش است؟ (مثل پروژه جدید که باعث رشد می شود)
- یا بی اهمیت؟
ب) ارزیابی ثانویه[۳]
فرد منابع خود را بررسی می کند:
- آیا مهارت و زمان کافی دارم؟
- آیا حمایت همکاران و مدیر وجود دارد؟
- اگر منابع کم باشند استرس شدیدتر.
ج) راهبردهای مقابله[۴]
فرد برای مدیریت موقعیت، یکی از دو نوع مقابله را به کار می گیرد:
- مقابله متمرکز بر مسئله[۵] :
تلاش برای حل یا تغییر موقعیت
- مثال شغلی: یاد گرفتن نرم افزار جدید برای کاهش فشار کاری
- مقابله متمرکز بر هیجان[۶]:
تنظیم هیجانهای منفی ناشی از موقعیت
- مثال شغلی: ورزش، مدیتیشن یا صحبت با همکار برای کاهش اضطراب
پیامد نظریه در محیط کار
- اگر کارکنان منابع کافی داشته باشند (آموزش، حمایت اجتماعی، زمان کافی) فشار شغلی تبدیل به چالش مثبت می شود.
- اگر منابع ناکافی باشند و فرد راهبرد مقابلهای مؤثر نداشته باشد استرس منفی، فرسودگی شغلی، کاهش عملکرد.
مثال کاربردی
یک کارمند باید در مهلت کوتاه، گزارش مهمی آماده کند:
- ارزیابی اولیه: این کار را تهدید (احتمال شکست و تنبیه) می بیند.
- ارزیابی ثانویه: احساس می کند زمان کافی ندارد و همکاران حمایتی نمی کنند.
استرس شدید ایجاد می شود.
اما اگر همان فرد:
- آموزش کافی دیده باشد
- حمایت همکاران داشته باشد
- مهارت مدیریت زمان بلد باشد
موقعیت را به عنوان چالش رشد می بیند، نه تهدید.
کاربرد سازمانی نظریه
- آموزش مهارتهای مدیریت زمان و حل مسئله
- ایجاد حمایت اجتماعی در محیط کار (تیمهای حمایتی، مدیر همدل)
- بهبود منابع (ابزار کاری، آموزش، فرصت ارتقا)
- تشویق کارکنان به استفاده از روشهای مقابله سالم (ورزش، ذهن آگاهی)
* خلاصه:
نظریه لازاروس و فالکمن نشان می دهد که استرس شغلی به خود موقعیت وابسته نیست، بلکه به برداشت ذهنی فرد از موقعیت و منابع مقابلهای او بستگی دارد.
[1] Lazarus & Folkman, 1984
[2] Primary Appraisal
[3] Secondary Appraisal
[4] Coping Strategies
[5] Problem-Focused Coping
[6] Emotion-Focused Coping
