به طور کلی، اصول شناخت درمانی برای زنان و مردان یکی است، اما تفاوتها بیشتر در «محتوای افکار»، «شیوه بروز افسردگی»، «نقشهای اجتماعی»، و «موانع مراجعه و بیان هیجان» دیده می شود؛ نه در اینکه دو درمان کاملاً جدا وجود داشته باشد.
یعنی:
– شناخت درمانی زنانه و مردانه به معنای دو مدل علمی کاملاً متفاوت نداریم
– اما درمانگر خوب، CBT را با الگوهای روانی و اجتماعیِ رایج در هر فرد تطبیق می دهد
می شود تفاوت را در چند محور دید:
۱. اصل درمان یکی است
در هر دو، درمان روی این موارد کار می کند:
– افکار خودکار منفی
– باورهای هسته ای
– خطاهای شناختی
– اجتناب و کناره گیری
– فعال سازی رفتاری
– تنظیم خواب، برنامه، و روابط
پس تکنیکهای پایه یکی اند:
– ثبت افکار
– ارزیابی شواهد
– بازسازی شناختی
– آزمایش رفتاری
– حل مسئله
– فعال سازی رفتاری
۲. تفاوت در محتوای افکار افسرده وار
در بسیاری از زنان، افکار افسرده وار بیشتر حول این محورها می چرخد:
– من به اندازه کافی خوب نیستم
– همه باید از من راضی باشند
– اگر مراقب دیگران نباشم، آدم بدی هستم
– ارزش من به رابطهها و پذیرفته شدنم بستگی دارد
در بسیاری از مردان، افکار ممکن است بیشتر حول این موارد باشد:
– اگر ضعیف باشم، بی ارزشم
– باید همیشه کنترل داشته باشم
– اگر موفق نباشم، شکست خورده ام
– نباید نیازمند یا آسیب پذیر دیده شوم
این موارد قانون نیستند، ولی گرایشهای شایعی اند.
۳. تفاوت در شیوه بروز افسردگی
در زنان، افسردگی بیشتر ممکن است با این موارد دیده شود:
– غمگینی آشکارتر
– گریه
– احساس گناه
– نشخوار فکری
– اضطراب همراه
در مردان، افسردگی گاهی پنهانتر بروز می کند:
– تحریک پذیری
– خشم
– بی حوصلگی
– کارزدگی
– مصرف مواد
– کناره گیری عاطفی
در نتیجه، در شناخت درمانی مردان گاهی اول باید اصلاً کمک کرد فرد بفهمد پشت خشم، کرختی یا فرارکاری، افسردگی هم وجود دارد.
۴. تفاوت در موانع درمان
بعضی زنان بیشتر با این موانع وارد درمان می شوند:
– احساس گناه بابت وقت گذاشتن برای خود
– اولویت دادن افراطی به نیازهای دیگران
– خودسرزنشی شدید
– وابسته کردن ارزش خود به تأیید رابطه
بعضی مردان بیشتر با این موانع:
– مقاومت در بیان احساس
– شرم از کمک گرفتن
– یکی دانستن نیاز با ضعف
– ترجیح دادن سکوت، انکار یا عمل گرایی افراطی
برای همین درمانگر ممکن است با مردان بیشتر روی عادی سازیِ کمک گرفتن و زبان دادن به هیجانها کار کند، و با زنان بیشتر روی مرزگذاری، کاهش خود سرزنشی، و حق دادن به نیازهای شخصی.
۵. تفاوت در باورهای هسته ای
در زنان، باورهای هسته ای شایعتر ممکن است این موارد باشند:
– من دوست داشتنی نیستم
– من کافی نیستم
– باید همه را راضی نگه دارم تا ارزشمند باشم
در مردان، بیشتر این موارد دیده می شود:
– من ناتوانم
– من شکست خورده ام
– اگر عملکرد نداشته باشم، ارزشی ندارم
شناخت درمانی این باورها را هدف می گیرد، اما فرمول کار همان است:
– شناسایی
– آزمون واقعیت
– ساختن باور متعادلتر
– تجربههای اصلاحی
۶. تفاوت در تمرکز رفتاری
در زنان، بخش رفتاری درمان ممکن است بیشتر بر این موارد متمرکز شود:
– کاهش نشخوار
– مرز گذاری در روابط
– زمان برای خود
– کاهش مراقبت افراطی از دیگران
– خروج از نقش «همیشه مسئولِ حال دیگران بودن»
در مردان، ممکن است بیشتر روی این موارد تمرکز شود:
– کاهش اجتناب
– بازگشت به ارتباط عاطفی
– نامگذاری احساسها
– کاهش رفتارهای جبرانی مثل کار افراطی، پرخاشگری یا مصرف
– یاد گرفتن درخواست کمک
۷. تفاوت مهم: نقش فرهنگ، نه فقط جنس
خیلی مهم است که این تفاوتها فقط زیستی نیستند.
بخش زیادی از آنها از اینجا می آیند:
– تربیت
– انتظارات اجتماعی
– الگوهای قدرت
– تجربههای رابطه ای
یعنی خیلی وقتها آنچه در درمان می بینیم، اثر «زن یا مرد بودن در یک فرهنگ خاص» است، نه صرفاً تفاوت مغزی.
۸. پس درمانگر چه کار می کند؟
درمانگر خوب نمی گوید:
– چون تو زن هستی، حتماً این طوری
– چون تو مرد هستی، حتماً آن طوری
بلکه می پرسد:
– درد اصلی تو دورِ چه چیزی می چرخد؟
– ارزش خودت را به چه چیزی گره زده ای؟
– وقتی آسیب می بینی، بیشتر غمگین می شوی یا خشمگین؟
– وقتی نیاز داری، درخواست می کنی یا پنهان می کنی؟
– چه پیامهایی درباره ضعف، موفقیت، رابطه و ارزشمندی درونی کرده ای؟
یعنی درمان، فرد محور است؛ نه کلیشه محور.
جمع بندی
فرق شناخت درمانی زنان و مردان در «اصول درمان» نیست؛ در «الگوی مسئله» است.
– تکنیکها تقریباً یکی اند
– اما موضوع افکار، شکل بروز افسردگی، و موانع درمان فرق می کند
– در زنان معمولاً رابطه، خود سرزنشی، و نشخوار برجسته تر است
– در مردان معمولاً عملکرد، شرم از ضعف، و پنهان سازی هیجان برجسته تر است
