در نظریه یادگیری اجتماعی بندورا[۱] و به ویژه در مفهوم خودکار آمدی[۲]، امید به عنوان یک سازه مجزا تعریف نشده، اما به طور عمیق و بنیادی در این نظریه حضور دارد. بسیاری از روانشناسان امروز می گویند:
«اگر بخواهیم امید را در نظریه بندورا خلاصه کنیم، باید بگوییم: امید = خودکارآمدی + انتظار نتیجه مثبت.»
۱. جایگاه امید در نظریه بندورا
بندورا اعتقاد دارد که رفتار انسان از تعامل سه عامل شکل می گیرد:
- شخص (افکار، باورها، احساسات)
- رفتار
- محیط
او این فرایند را «علیت ورزی متقابل[۳]» می نامد.
در این چارچوب:
- امید یک انتظار ذهنی درباره توانایی فرد برای کنترل شرایط آینده است.
- وقتی فرد باور می کند «می تواند تأثیر بگذارد»، امید شکل می گیرد.
- وقتی باور می کند «کنترلی ندارد»، ناامیدی ایجاد می شود.
بنابراین، امید در نظریه بندورا مستقیماً با احساس کنترل پیوند دارد.
۲. خودکارآمدی: ستون اصلی امید
خودکارآمدی یعنی: «باور فرد به توانایی خودش برای انجام موفق یک کار، مدیریت یک موقعیت، یا رسیدن به یک نتیجه.»
چرا خودکارآمدی = ریشه امید؟
زیرا فردی که:
- می داند می تواند راه حل پیدا کند
- می داند می تواند تلاش کند و ادامه دهد
- می داند بر پیامدها تأثیر دارد
به طور طبیعی به آینده امیدوار می شود.
در مقابل، فردی که خود را ناتوان می بیند:
- آینده را تاریک می بیند
- انگیزه کم می شود
- و احساس درماندگی شکل می گیرد
که اساس ناامیدی است.
۳. امید از کجا می آید؟ چهار منبع بندورا
بندورا چهار منبع اصلی برای خودکارآمدی معرفی می کند. در نظریه عملیِ امید نیز همین چهار عامل تعیین کننده اند:
۱. تجربیات موفق [۴]
قویترین منبع امید.
وقتی فرد تجربه های کوچک موفقیت داشته باشد:
- باور می کند «می توانم»
- و این باور به شکل امید برای آینده گسترش می باید
مثال:
کسی که چند بار توانسته پس انداز کند – حتی به اندازه اندک – به آینده مالی خود امیدوار می شود.
۲. مشاهده الگوهای موفق[۵]
دیدن موفقیت دیگران باعث می شود فرد فکر کند: «اگر او توانست، من هم شاید بتوانم.»
مثال کاربردی: دانش آموزی که می بیند هم کلاسیهایش با تلاش متوسط به نتیجه خوب رسیده اند، به آینده تحصیلی خود امیدوار می شود.
این همان امید مشاهده ای است.
۳. ترغیب کلامی[۶]
جملات تقویت کننده دیگران:
- «تو از پسش برمیای»
- «تو توانایی انجامش را داری»
می توانند سطح امید را بالا ببرند، البته در صورتی که واقع بینانه باشند.
۴. حالات هیجانی و فیزیولوژیک[۷]
این یعنی:
- وقتی آرام هستیم، آینده را قابل کنترل می بینیم ¬ امید بالا
- وقتی مضطرب یا افسرده ایم، آینده را تاریک و غیرقابل کنترل می بینیم ¬ امید پایین
به همین دلیل: مدیریت اضطراب و تنظیم هیجان = تقویت امید.
۴. نقش «انتظار پیامد» در شکل گیری امید
بندورا دو نوع انتظار را جدا می کند:
۱. انتظار کارآمدی[۸]
اگر فرد فکر کند می تواند کاری را انجام دهد ¬ امید شکل می گیرد.
۲. انتظار پیامد[۹]
اگر فرد فکر کند نتیجه اقدام مثبت خواهد بود ¬ امید افزایش می باید.
بنابراین، امید در نظریه بندورا از ترکیب این دو شکل می گیرد:
امید = باور به توانایی انجام کار + انتظار نتیجه مثبت
۵. کاربرد نظریه بندورا در زندگی واقعی (کاملاً عملی)
۱. امید شغلی
افرادی که فکر می کنند «می توانند یاد بگیرند» یا «می توانند پیشرفت کنند»:
- در شرایط فشار کاری امیدشان بیشتر باقی می ماند
- کمتر فرسوده می شوند
- و بیشتر ریسکهای مثبت می پذیرند
محرک اصلی: خودکارآمدی شغلی.
۲. امید تحصیلی
دانش آموزانی که باور دارند «می توانند یاد بگیرند»:
- به برنامه ریزیهای آینده امیدوارترند
- و شکست را نشانه «ناتوانی» نمی بینند
بنابراین، معلمان با تقویت خودکارآمدی ¬ امید تحصیلی را تقویت می کنند.
۳. امید در روابط
افرادی که باور دارند «می توانند رابطه را مدیریت کنند»:
- در تعارضها کمتر ناامید می شوند
- احساس کنترل بیشتری دارند
- و وارد چرخه درماندگی نمی شوند
امید در روابط = باور به تأثیرگذاری + مهارت آموزی.
۴. امید در سلامت روان
در مدل بندورا:
- افسردگی = احساس بی اثر بودن
- امید = احساس توانایی تأثیرگذاری
پس درمانهای مؤثر بر امید:
- ایجاد تجربه های کوچک موفقیت
- آموزش مهارتها
- تغییر باورهای ناکارآمد درباره «ناتوانی»
- تنظیم هیجانات
۶. نقش محیط در امید (نکته بسیار مهم در نظریه بندورا)
بندورا معتقد است: امید فقط از درون فرد نمی آید؛ محیط آن را می سازد و تخریب می کند.
محیطهایی که:
- فرصت موفقیتهای کوچک ایجاد می کنند
- حمایت کلامی و عاطفی دارند
- شکستها را سرزنش نمی کنند
- الگوهای موفق زیادی فراهم می کنند
به طور طبیعی سطح امید افراد را بالا می برند.
محیطهایی که:
- پر از تنبیه اند
- فرصت موفقیت نمی دهند
- یا فرد را ناتوان می خوانند
امید را نابود می کنند.
۷. نهایتاً: تعریف امید بر اساس بندورا
می توان گفت:
امید یعنی باور فرد به اینکه می تواند بر آینده خود تأثیر بگذارد و از طریق رفتارهایش نتایج مطلوبی بسازد. این امید از «باور به تواناییها» + «انتظار نتیجه» + «تجربه های موفق» + «هیجانات سالم» زاده می شود.
[1] Social Learning Theory
[2] Self-Efficacy
[3] Reciprocal Determinism
[4] Mastery Experiences
[5] Vicarious Experience
[6] Verbal Persuasion
[7] Emotional & Physiological States
[8] Can I do it?
[9] Will it work?
