تفاوت پیری مرد مجرد و مرد متاهل

مقدمه

تجربه سالمندی تنها تابع زیست‌شناسی و سن تقویمی نیست، بلکه ساختار اجتماعی و شبکه ارتباطی فرد نقش تعیین‌کننده‌ای در کیفیت زندگی، رفتارهای بهداشتی و سلامت روان او ایفا می‌کنند. یکی از متغیرهای کلیدی در دوران پیری مردان، «وضعیت تأهل» است. تحقیقات فراوان در حوزه‌های دموگرافی، اپیدمیولوژی و روانشناسی سالمندی نشان می‌دهند که میان سالمندی در مردان متأهل و مردان مجرد (شامل مجرد قطعی، مطلقه و بیوه) تفاوتهای چشمگیری در میزان مرگ‌ومیر، سلامت جسمانی، ابعاد روانی-عاطفی و حمایتهای محیطی وجود دارد. این تفاوتها که اغلب تحت عنوان «مزیت تأهل[۱]»  شناخته می‌شوند، حاصل تعامل پیچیده‌ای از حمایتهای روزمره، نظارتهای سلامت، رفتارهای اجتماعی و منابع اقتصادی هستند.

۱. طول عمر و میزان مرگ‌ومیر[۲]

یکی از استوارترین یافته‌ها در پژوهش‌های جمعیت‌شناسی این است که مردان متأهل به‌طور میانگین طول عمر بیشتری نسبت به مردان مجرد دارند و نرخ مرگ‌ومیر در آنان به مراتب پایین‌تر است (Drefahl, 2010).

• مردان متأهل: ازدواج برای مردان مانند یک «سپر محافظتی زیستی-اجتماعی» عمل می‌کند. مردان متأهل در برابر بیماریهای مزمن قلبی-عروقی، سکته‌های مغزی و مرگ‌ومیر ناشی از حوادث و رفتارهای پرخطر آسیب پذیری کمتری نشان می‌دهند.
• مردان مجرد: مردانی که هرگز ازدواج نکرده‌اند یا دچار طلاق و بیوگی شده‌اند، با نرخ بالاتر مرگ زودرس مواجه‌اند. در این میان، طلاق و بیوگی به دلیل شوک عاطفی ناشایست و تغییر ناگهانی سبک زندگی، معمولاً بالاترین ریسک مرگ‌ومیر را در کوتاه‌مدت و میان‌مدت ایجاد می‌کنند (Shor et al., 2012).

۲. سبک زندگی و رفتارهای بهداشتی [۳]

تفاوت عمده در پیامدهای سلامت جسمانی میان این دو گروه، به رفتارهای روزمره و مراقبتهای بهداشتی بازمی‌گردد:

• نظارت بهداشتی و تغذیه در متأهلین: همسران اغلب نقش «مراقب اولیه سلامت» را ایفا می‌کنند. زنان به‌طور سنتی الگوی تغذیه‌ای منظمتر، چک‌آپ‌های پزشکی دوره‌ای، پیگیری مصرف داروها و اصلاح رفتارهای پرخطر همسرانشان را تشویق یا الزام می‌کنند. این مکانیسم که «کنترل اجتماعی سلامت[۴]» نامیده می‌شود، بروز بیماریها را به تأخیر می‌اندازد (Umberson et al., 2010).
• رفتارهای مخاطره‌آمیز در مجردین: مردان مجرد با احتمال بیشتری دستخوش الگوهای تغذیه‌ای نامنظم، کم‌تحرکی، مصرف دخانیات یا الکل و بی‌توجهی به علائم بیماری می‌شوند. همچنین، عدم وجود فردی در منزل که در شرایط اضطراری (مانند سکته یا افتادن) درخواست کمک فوری کند، خطر بروز صدمات دائمی یا مرگ را در مردان مجرد افزایش می‌دهد.

۳. سلامت روان، تنهایی و حمایت عاطفی

انزوا و تنهایی از خطرناکترین عوامل تهدیدکننده سلامت روان در سالمندی هستند و تأثیر متفاوتی بر مردان مجرد و متأهل می‌گذارند:

• ساختار شبکه اجتماعی مردان: به لحاظ جامعه‌شناختی، مردان معمولاً شبکه حمایت عاطفی محدودتری نسبت به زنان دارند و همسر خود را به عنوان تنها یا اصلی‌ترین منبع رازپوشی، دردِدل و تکیه‌گاه عاطفی می‌دانند.
• تنهایی مزمن در مردان مجرد: هنگامی که یک مرد مجرد است (یا همسر خود را از دست می‌دهد)، بخش عمده‌ای از تکیه‌گاه عاطفی خود را از دست رفته می‌بیند. مردان مجرد سالمند بیش از مردان متأهل در معرض احساس انزوای عاطفی، اختلالات خلقی و افسردگی قرار دارند. علاوه بر این، نرخ خودکشی در مردان سالمند مجرد یا مطلقه به‌طور معناداری بالاتر از مردان متأهل است (Erlangsen et al., 2015).
• امنیت عاطفی متأهلین: وجود همسر باعث کاهش کورتیزول (هورمون استرس) و ایجاد حس تعلق روزمره می‌شود، مشروط بر اینکه کیفیت رابطه زناشویی خوب و سازنده باشد.

۴. وضعیت اقتصادی و منابع مراقبتی در سنین بالا

سالمندی دورانی است که وابستگی جسمی و نیاز به مراقبت به‌تدریج افزایش می‌یابد:

• امنیت اقتصادی و مراقبت خانگی: متأهلین معمولاً به دلیل دارایی‌های مشترک و مدیریت دو‌نفره هزینه‌ها، از ثبات مالی بهتری برخوردارند. همچنین در صورت بروز بیماری یا ناتوانی، همسر به عنوان مراقب غیررسمی و رایگان عمل می‌کند و نیاز به انتقال به مراکز نگهداری سالمندان را کاهش می‌دهد.
• چالشهای مراقبت در مجردین: مردان مجرد در صورت مواجهه با بیماری‌های مزمن یا افت توان حرکتی، ناچارند به خدمات پرستاری خانگی، مراکز نگهداری یا حمایت فرزندان (در صورت وجود) متوسل شوند. این امر بار مالی سنگینی ایجاد کرده و می‌تواند استقلال فردی آنان را به‌شدت خدشه‌دار کند.

۵. نحوه مواجهه با بازنشستگی و بحران هویت

• مردان متأهل: پس از بازنشستگی و خروج از محیط کار، فرد متأهل می‌تواند نقش‌های خانوادگی (همسری، پدربزرگی) را جایگزین نقش شغلی کند. این تعاملات خانوادگی به حفظ احساس هدفمندی[۵] کمک می‌کنند.
• مردان مجرد: برای مردی که تمام هویتش در شغلش خلاصه شده است، بازنشستگی ممکن است باعث گسست ناگهانی ارتباطات اجتماعی و بروز احساس بی‌ارزشی شود. اگر مرد مجرد نتواند فعالیتهای داوطلبانه، گروه‌های همسالان یا سرگرمی‌های پویا را جایگزین کند، افت شناختی و روانی او سرعت خواهد یافت.

۶. تمایز میان انواع «تأهل» و «مجردی»

ارزیابی فوق به معنای یک‌دست بودن تجربه همه سالمندان نیست؛ متغیرهای تعدیل‌کننده مهمی وجود دارند:

• کیفیت ازدواج: یک ازدواج پرتعارض، متشنج و فاقد صمیمیت نه تنها «مزیت سلامت» ایجاد نمی‌کند، بلکه می‌تواند به دلیل ایجاد استرس مزمن، خطر بیماریهای قلبی و روانی را از مجردی بیشتر کند (Choi & Marks, 2013).
• تفاوت مجرد قطعی با طلاق/بیوگی: مردانی که «هرگز ازدواج نکرده‌اند» معمولاً در طول زندگی یاد گرفته‌اند که شبکه اجتماعی دوستانه مستقل بسازند و مهارتهای خودپایشی و زیست مستقل را تقویت کنند. پیامدهای منفی روانشناختی در این افراد غالباً کمتر از مردانی است که «دچار طلاق یا فوت همسر» شده‌اند و ناگهان تکیه‌گاه خود را از دست داده‌اند.

نتیجه‌گیری

پیری در مردان متأهل و مجرد تفاوتهای بنیادی دارد. ازدواج با ایجاد یک «سیستم پشتیبانی چندبعدی» شامل کنترل رفتارهای بهداشتی، تامین حمایت عاطفی، بهینه‌سازی منابع مالی و فراهم کردن مراقبت مستقیم در هنگام بیماری، طول عمر بیشتر و نرخ ناتوانی کمتری را برای مردان فراهم می‌آورد. در مقابل، مردان مجرد—به‌ویژه افراد مطلقه و بیوه—در معرض خطر بالاتر تنهایی مزمن، افسردگی، بی‌توجهی به سلامت جسمانی و مرگ زودرس قرار دارند.

با این حال، مجرد بودن به معنای شکست حتمی در سالمندی نیست. مردان مجرد می‌توانند با آگاهی از این آسیب‌پذیری‌ها، سبک زندگی فعال، تقویت رفتارهای خودمراقبتی، برنامه‌ریزی مالی و بازسازی شبکه‌های حمایتی (ارتباط با دوستان، گروه‌های اجتماعی و داوطلبانه) چرخه انزوا را شکسته و سالمندی سالم و باکیفیتی را تجربه نمایند.

منابع

Choi, H., & Marks, N. F. (2013). Marital conflict, marital quality, and health in later life. Journal of Behavioral Medicine, 36(3), 296–۳۰۶.

Drefahl, S. (2010). How does the marital status of one’s partner affect his or her own survival prospects? Social Science & Medicine, 70(8), 1161–۱۱۶۹.

Erlangsen, A., Stenager, E., & Conwell, Y. (2015). Physical illness as a risk factor for suicide in older adults. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 50(9), 1381–۱۳۹۳.

Shor, E., Roelfs, D. J., Curreli, M., Clemow, L., Burg, M. M., & Schwartz, J. E. (2012). Widowhood and mortality: A meta-analysis by time since bereavement. Social Science & Medicine, 75(1), 132–۱۴۹.

Umberson, D., Crosnoe, R., & Reczek, C. (2010). Social relationships and health behavior across the life course. Annual Review of Sociology, 36, 139–۱۵۷.

---

[۱]Marriage Advantage

[2]Mortality & Longevity

[3]Health Behaviors & Lifestyle

[4]Social Control of Health

[5] Sense of Purpose