غده هیپوفیز[۱]، یکی از مهمترین بخشهای دستگاه غدد درون ریز بدن است که در قاعده مغز، درست زیر هیپوتالاموس قرار دارد. این غده، به عنوان «غده فرمانده» شناخته می شود، زیرا بسیاری از هورمونهای بدن را تنظیم و کنترل می کند.
زمانی که بدن دچار استرس می شود — چه استرس روانی (مثل اضطراب و فشارهای فکری) و چه استرس فیزیولوژیک (مثل بیماری یا کم خوابی) — محور معروفی در بدن فعال می شود به نام محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال [۲].
مراحل پاسخ بدن به استرس
- هیپوتالاموس اولین بخش مغز است که به استرس پاسخ می دهد. این ناحیه هورمونی به نام CRH (هورمون آزاد کننده کورتیکوتروپین) ترشح می کند.
- هیپوفیز قدامی در پاسخ به CRH، هورمونی به نام ACTH (هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک) ترشح می کند.
- غدههای آدرنال (فوق کلیوی) در پی دریافت ACTH، شروع به ترشح کورتیزول می کنند — همان «هورمون استرس.»
- کورتیزول در بدن وظایف مهمی دارد:
- افزایش قند خون برای تأمین انرژی فوری
- مهار عملکرد سیستم ایمنی برای کاهش التهاب
- تنظیم فشار خون و تعادل آب و نمک
- تغییر در فعالیت حافظه و تمرکز برای مقابله با خطر
پیامدهای استرس طولانی مدت بر هیپوفیز
در حالت عادی، وقتی استرس پایان می یابد، سطح کورتیزول بالا می رود و با «بازخورد منفی»، ترشح CRH و ACTH را مهار می کند تا تعادل بازگردد.
اما اگر استرس مزمن شود، این چرخه بازخورد مختل می شود و هیپوفیز برای مدت طولانی در حالت فعالیت بیش از حد باقی می ماند.
نتایج آن می تواند شامل موارد زیر باشد:
- افزایش طولانی مدت کورتیزول (باعث اضطراب، افزایش قند خون و ضعف سیستم ایمنی)
- خستگی غده آدرنال و اختلال در ریتم طبیعی خواب و بیداری
- تأثیر منفی بر تولید هورمونهای تیروئیدی و جنسی (به ویژه در زنان و مردان جوان)
- کاهش حجم هیپوکامپ (مرکز حافظه در مغز) بر اثر کورتیزول زیاد
جمع بندی
غدهی هیپوفیز در مواجهه با استرس، نقشی کلیدی در بقای انسان دارد؛ اما زمانی که استرس از حالت «موقتی» به «مزمن» تبدیل می شود، همان مکانیسمی که برای حفاظت طراحی شده، به تدریج به عاملی آسیب زا برای بدن و روان بدل می شود.
[۱] Pituitary gland
[2] HPA axis
