روانشناسی زنان در زمان پریود

مقدمه

پریود یا قاعدگی فقط یک فرایند جسمی نیست؛ بلکه می ‌تواند بر احساسات، افکار، رفتار، روابط و توانایی انجام فعالیتهای روزمره نیز اثر بگذارد. بعضی زنان در روزهای پیش از قاعدگی یا هنگام خونریزی دچار تحریک‌ پذیری، بی ‌حوصلگی، اضطراب، گریه، کاهش تمرکز یا تمایل به تنهایی می ‌شوند. در برخی دیگر، تغییرات روانی بسیار خفیف است یا اصلاً مشاهده نمی ‌شود.

نکته مهم این است که زنان واکنش یکسانی به چرخه قاعدگی ندارند. تغییرات خلقی به‌ تنهایی به معنای ضعف شخصیت، بی‌ ثباتی روانی یا «غیرمنطقی ‌شدن» فرد نیست. از طرف دیگر، نباید هر نوع پرخاشگری یا رفتار آسیب ‌زا را به پریود نسبت داد و آن را نادیده گرفت.

از نظر روانشناختی باید میان «احساس خشم یا تحریک ‌پذیری» و «رفتار پرخاشگرانه» تفاوت گذاشت. خشم یک هیجان طبیعی است، اما توهین، تهدید، خشونت فیزیکی یا آسیب ‌زدن به خود و دیگران نیازمند توجه و گاهی مداخله تخصصی است.

 ۱. چرخه قاعدگی و تغییرات روانی

چرخه قاعدگی معمولاً به چند مرحله تقسیم می‌ شود. تغییرات روانی مرتبط با پریود بیشتر در مرحله پایانی پیش از قاعدگی، یعنی مرحله لوتئال، دیده می‌ شوند؛ هرچند برخی علائم در روزهای خونریزی نیز ادامه پیدا می‌ کنند.

پس از تخمک‌ گذاری، سطح هورمونهای استروژن و پروژسترون تغییر می ‌کند. کاهش این هورمونها پیش از شروع قاعدگی ممکن است در بعضی افراد بر سامانه‌های مغزی مرتبط با خلق، اضطراب، خواب و کنترل هیجان اثر بگذارد. این موضوع به این معنا نیست که همه زنان نسبت به هورمونها واکنش یکسانی دارند. تفاوت اصلی میان افراد ممکن است به حساسیت مغز و بدن نسبت به نوسان هورمونی مربوط باشد، نه صرفاً بالا یا پایین ‌بودن مقدار هورمونها.

در زمان خونریزی نیز عواملی مانند موارد زیر می‌ توانند بر وضعیت روانی اثر بگذارند:

– درد شکم یا کمردرد

– سردرد یا میگرن

– خستگی و کاهش انرژی

– خواب ناکافی

– نفخ و ناراحتی گوارشی

– خونریزی شدید و احتمال کم‌ خونی

– محدودیت در فعالیتهای روزمره

– نگرانی از لکه‌ شدن لباس یا نبود امکانات بهداشتی

– فشارهای خانوادگی، شغلی یا تحصیلی

بنابراین، تجربه روانی دوران پریود نتیجه تعامل عوامل زیستی، روانی و اجتماعی است و نمی ‌توان آن را فقط به «هورمونها» نسبت داد.

 ۲. تغییرات عاطفی شایع

برخی زنان در روزهای پیش از قاعدگی یا ابتدای آن تغییرات عاطفی زیر را تجربه می ‌کنند:

تحریک ‌پذیری

فرد ممکن است نسبت به صدا، انتقاد، درخواست دیگران یا اتفاقهای کوچک حساستر شود. موضوعی که در روزهای دیگر اهمیت چندانی ندارد، ممکن است در این دوره آزاردهنده ‌تر به نظر برسد.

نوسان خلق

ممکن است خلق فرد در مدت کوتاهی تغییر کند؛ برای مثال، از آرامش به ناراحتی، گریه یا عصبانیت برسد. این نوسان معمولاً در صورت ارتباط با چرخه قاعدگی، پس از شروع خونریزی یا چند روز بعد کاهش می ‌یابد.

خشم و زودرنجی

افزایش خشم یکی از علائم شناخته ‌شده پیش از قاعدگی است. با این ‌حال، شدت آن مهم است. ناراحتی و زودرنجی خفیف با خشم شدید، تهدید یا رفتار خشونت ‌آمیز یکسان نیست.

اضطراب و نگرانی

برخی زنان در این دوره بیشتر نگران می ‌شوند، احساس تنش دارند یا نمی‌ توانند ذهن خود را آرام کنند. اگر اضطراب شدید باشد، به حمله پانیک برسد یا خارج از زمان پیش از قاعدگی نیز ادامه داشته باشد، باید از نظر اختلال اضطرابی بررسی شود.

غم و گریه

احساس غم، حساس ‌شدن یا گریه ‌کردن ممکن است رخ دهد. اما ناامیدی شدید، احساس بی ‌ارزشی یا از دست ‌دادن علاقه به زندگی، علامتهایی هستند که نباید صرفاً به پریود نسبت داده شوند.

نیاز به خلوت

بعضی زنان در این دوره ترجیح می ‌دهند کمتر صحبت کنند یا زمان بیشتری را تنها باشند. این نیاز می ‌تواند روشی برای بازیابی انرژی باشد و لزوماً به معنای بی‌ علاقگی به خانواده یا شریک عاطفی نیست.

۳. تأثیر پریود بر افکار و عملکرد شناختی

برخی زنان در روزهای پیش از پریود یا هنگام آن از مشکلات زیر شکایت می‌ کنند:

– کاهش تمرکز

– فراموش ‌کاری

– احساس «مه ‌آلود بودن ذهن»

– کند شدن تصمیم ‌گیری

– کاهش انگیزه

– دشواری در انجام چند کار همزمان

– افزایش حساسیت نسبت به اشتباهات

این تغییرات معمولاً به ترکیبی از نوسان خلق، درد، اضطراب، کم ‌خوابی و خستگی مربوط می‌ شوند. به‌ طور معمول، پریود باعث کاهش دائمی توانایی ذهنی یا هوش فرد نمی ‌شود. اگر مشکل تمرکز شدید باشد، در تمام ماه وجود داشته باشد یا عملکرد تحصیلی و شغلی را به‌ طور مستمر مختل کند، علتهای دیگری مانند افسردگی، اضطراب، کم ‌خونی، اختلال تیروئید یا اختلال خواب نیز باید بررسی شوند.

 ۴. تأثیر پریود بر رفتار و روابط

تغییرات جسمی و روانی می ‌تواند بر رفتارهای روزمره اثر بگذارد. ممکن است فرد:

– کمتر تمایل به معاشرت داشته باشد.

– در پاسخ ‌دادن به دیگران کوتاه ‌تر صحبت کند.

– تحمل کمتری برای بحث و اختلاف داشته باشد.

– بیشتر به غذاهای شیرین یا شور تمایل پیدا کند.

– فعالیت بدنی خود را کاهش دهد.

– تمایل جنسی ‌اش کم یا در برخی افراد بیشتر شود.

– برای انجام کارهای روزمره به زمان بیشتری نیاز داشته باشد.

– در برابر فشارهای خانوادگی یا شغلی زودتر از معمول واکنش نشان دهد.

این تغییرات در صورتی که خفیف و کوتاه‌ مدت باشند، معمولاً قابل ‌مدیریتند. اما اگر موجب توهین، تهدید، خشونت، قطع مکرر روابط یا ناتوانی در انجام مسئولیتها شوند، باید جدی گرفته شوند.

پریود نباید بهانه‌ ای برای رفتار آسیب ‌زا باشد، همان‌ طور که اطرافیان نیز نباید همه احساسات فرد را با جمله‌هایی مانند «همه ‌اش به‌ خاطر پریود است» بی‌ اعتبار کنند. برخورد سالم، همزمان شامل همدلی و حفظ مرزهای رفتاری است.

۵. نقش درد و خستگی در وضعیت روانی

درد مداوم، حتی اگر از نظر پزشکی خطرناک نباشد، ظرفیت روانی فرد را کاهش می ‌دهد. وقتی شخص درد دارد، ممکن است:

– زودتر عصبانی شود.

– توان کمتری برای گفتگو داشته باشد.

– نسبت به محرکهای محیطی حساستر شود.

– احساس درماندگی یا بی ‌حوصلگی کند.

– خواب و تمرکز او کاهش یابد.

از این نظر، کنترل درد می ‌تواند به بهبود خلق کمک کند. استراحت، گرمای موضعی، خواب کافی، فعالیت سبک و داروهای مسکن مناسب در صورت نداشتن منع مصرف، ممکن است مفید باشند. درد شدید یا غیرمعمول، خونریزی بسیار زیاد و دردهایی که فعالیت روزمره را مختل می ‌کنند، نیازمند ارزیابی پزشکی هستند.

۶. نقش عوامل روانی و اجتماعی

تجربه پریود فقط به بدن مربوط نیست. شرایط زندگی نیز می ‌تواند علائم روانی را تشدید یا کاهش دهد.

عوامل تشدید کننده شامل موارد زیر هستند:

– استرس کاری یا تحصیلی

– تعارض خانوادگی

– کمبود خواب

– مسئولیتهای زیاد خانه و مراقبت از دیگران

– تجربه درد مزمن

– نگرانی درباره ظاهر بدن

– شرم یا تابوهای فرهنگی درباره قاعدگی

– نبود دسترسی راحت به محصولات بهداشتی

– جدی ‌گرفته ‌نشدن درد یا علائم توسط اطرافیان

– سابقه افسردگی، اضطراب یا تروما

– نگرانی از قضاوت ‌شدن به‌ دلیل تغییرات خلقی

در برخی فرهنگها، زنان از کودکی یاد می‌ گیرند که درباره پریود صحبت نکنند یا درد و ناراحتی خود را پنهان کنند. این فشار می ‌تواند احساس تنهایی و درماندگی را بیشتر کند. آموزش صحیح، حمایت خانوادگی و امکان استراحت یا انعطاف در زمان شدت علائم می ‌تواند تجربه روانی را بهتر کند.

۷. تفاوت تغییرات معمول با PMS

تغییرات خفیف خلقی در اطراف پریود شایع است، اما PMS[1] زمانی مطرح می ‌شود که علائم به شکل چرخه ‌ای و تکرارشونده رخ دهند و باعث ناراحتی قابل ‌توجه یا اختلال در زندگی شوند.

در PMS ممکن است مجموعه ‌ای از علائم جسمی و روانی وجود داشته باشد، مانند:

– تحریک ‌پذیری

– نوسان خلق

– اضطراب

– خستگی

– کاهش تمرکز

– نفخ

– حساسیت پستان

– سردرد

– گرفتگی عضلات

– تغییر اشتها

– اختلال خواب

الگوی معمول PMS این است که علائم در روزها یا هفته پیش از قاعدگی بیشتر شوند و پس از شروع قاعدگی یا چند روز بعد کاهش پیدا کنند. برای اطمینان از این الگو، ثبت روزانه علائم در چند چرخه مفید است.

۸. PMDD و تفاوت آن با تغییرات روانی معمول

PMDD[2] شکل شدیدتر اختلالات پیش از قاعدگی است. در این حالت، علائم خلقی شدیدتر، پایدارتر و مختل ‌کننده‌ تر هستند.

برای مطرح ‌شدن تشخیص PMDD معمولاً وجود دست ‌کم پنج علامت ضروری است و حداقل یکی از علائم اصلی زیر باید وجود داشته باشد:

– نوسان شدید خلق

– تحریک ‌پذیری یا خشم شدید

– خلق افسرده یا احساس ناامیدی

– اضطراب یا تنش شدید

علائم دیگر می ‌توانند شامل کاهش علاقه به فعالیتها، دشواری تمرکز، خستگی، تغییر اشتها، اختلال خواب، احساس خارج ‌بودن از کنترل و علائم جسمی باشند.

در PMDD، علائم باید الگوی مشخصی داشته باشند؛ یعنی بیشتر در هفته پایانی پیش از قاعدگی ظاهر شوند، پس از شروع خونریزی بهبود پیدا کنند و در هفته پس از قاعدگی کم یا غایب باشند. تشخیص قطعی معمولاً با ثبت آینده ‌نگر روزانه علائم در دست ‌کم دو چرخه بررسی می ‌شود.

اگر فرد در تمام ماه افسرده، مضطرب یا تحریک ‌پذیر است و فقط پیش از پریود بدتر می ‌شود، ممکن است موضوع صرفاً PMDD نباشد و تشدید یک اختلال زمینه‌ ای مطرح شود. افسردگی، اضطراب، اختلال دوقطبی، مشکلات تیروئید، کم ‌خونی، اندومتریوز و برخی داروها می ‌توانند علائمی شبیه اختلالات پیش از قاعدگی ایجاد کنند.

۹. راهکارهای روانشناختی برای مدیریت علائم

ثبت روزانه علائم

بهتر است فرد هر روز شدت علائم را ثبت کند، نه اینکه فقط در پایان ماه به حافظه خود تکیه کند. مواردی که می ‌توان ثبت کرد عبارتند از:

– روز چرخه و زمان شروع خونریزی

– شدت خشم یا تحریک ‌پذیری

– میزان اضطراب یا غم

– کیفیت خواب

– درد و خستگی

– میزان تمرکز

– توانایی انجام کارها

– تعارض با اطرافیان

– داروها، کافئین و میزان استرس

ثبت علائم در دو یا سه چرخه می ‌تواند نشان دهد که آیا تغییرات واقعاً چرخه‌ ای هستند یا خیر.

شناخت محرکها

برخی موقعیتها در این دوره حساستر می ‌شوند؛ برای مثال، کم ‌خوابی، گرسنگی، بحث خانوادگی یا فشار کاری. شناسایی این محرکها کمک می ‌کند فرد برای روزهای حساس برنامه واقع ‌بینانه ‌تری داشته باشد.

مکث پیش از واکنش

وقتی شدت خشم بالا می ‌رود، بهتر است فرد پاسخ فوری ندهد. چند دقیقه فاصله، تنفس آرام، نوشیدن آب، تغییر محیط یا به ‌تعویق‌ انداختن گفتگو می ‌تواند از تشدید تعارض جلوگیری کند.

استفاده از جملات شخصی

به‌ جای سرزنش دیگران می ‌توان گفت:

– «امروز تحمل و انرژی من کمتر است و به کمی زمان نیاز دارم.»

– «الان عصبانی هستم؛ بهتر است بعداً درباره این موضوع صحبت کنیم.»

– «کمک تو در انجام این کار برایم مفید است.»

این روش احساس فرد را بیان می ‌کند، بدون اینکه مسئولیت رفتار به ‌طور کامل بر دوش دیگران گذاشته شود.

درمان شناختی‌ رفتاری

درمان شناختی ‌رفتاری یا CBT می ‌تواند برای شناسایی افکار منفی، کنترل واکنشهای خشم، تنظیم اضطراب، بهبود ارتباط و افزایش مهارت حل مسئله مفید باشد. در این روش، هدف انکار احساسات نیست؛ بلکه فرد یاد می ‌گیرد احساس را تشخیص دهد و قبل از تبدیل‌ شدن آن به رفتار آسیب‌ زا، واکنش مناسبتری انتخاب کند.

آرام ‌سازی و ذهن‌ آگاهی

تنفس عمیق، آرام‌ سازی عضلانی، مدیتیشن و ذهن ‌آگاهی می ‌توانند سطح تنش بدنی را کاهش دهند. این روشها بیشتر زمانی مؤثرند که به ‌صورت منظم تمرین شوند، نه فقط هنگام شدت خشم.

خواب، حرکت و تغذیه

خواب منظم، ورزش سبک یا متوسط و تغذیه متعادل می ‌توانند ظرفیت فرد برای مدیریت هیجان را افزایش دهند. کم ‌خوابی و مصرف زیاد کافئین ممکن است تحریک ‌پذیری و اضطراب را بیشتر کنند.

۱۰. نقش همسر، خانواده و اطرافیان

حمایت اطرافیان می‌ تواند علائم روانی را کاهش دهد. رفتارهای کمک ‌کننده عبارتند از:

– پرسیدن اینکه فرد به چه نوع کمکی نیاز دارد.

– جدی‌ گرفتن درد و خستگی.

– پرهیز از تمسخر یا گفتن «همه ‌اش به ‌خاطر پریود است».

– کمک در کارهای سنگین یا غیرضروری.

– دادن زمان کوتاه برای استراحت و خلوت.

– مطرح ‌نکردن بحثهای حساس در اوج عصبانیت.

– حفظ مرزهای روشن در برابر توهین و خشونت.

– تشویق محترمانه به مراجعه تخصصی در صورت تکرار علائم شدید.

همراهی به معنای پذیرفتن خشونت نیست. اگر رفتار فرد یا اطرافیان به تهدید، کتک ‌زدن یا آسیب منجر شود، اولویت با تأمین امنیت و دریافت کمک فوری است.

۱۱. چه زمانی مراجعه به متخصص لازم است؟

مشاوره با متخصص زنان، پزشک عمومی، روانشناس یا روانپزشک زمانی اهمیت دارد که:

– علائم تقریباً هر ماه تکرار شوند.

– خشم و تحریک ‌پذیری روابط را مختل کنند.

– فرد نتواند کار یا تحصیل خود را انجام دهد.

– علائم در تمام ماه ادامه داشته باشند.

– افسردگی یا اضطراب شدید وجود داشته باشد.

– خواب و اشتها به ‌طور محسوسی تغییر کنند.

– درد یا خونریزی شدید باشد.

– فرد احساس کند کنترل رفتار خود را از دست می ‌دهد.

– روشهای ساده مانند خواب کافی و کاهش استرس مؤثر نباشند.

پزشک ممکن است بسته به وضعیت فرد، روان‌ درمانی، داروهای ضد افسردگی، داروهای هورمونی، درمان درد یا بررسی بیماریهای زمینه‌ای را پیشنهاد کند. داروهای ضدافسردگی و هورمونی باید تحت نظر پزشک مصرف شوند، به ‌ویژه اگر فرد سابقه اختلال دوقطبی، بیماریهای جسمی یا مصرف داروهای دیگر داشته باشد.

۱۲. موقعیتهای نیازمند کمک فوری

اگر فرد در زمان پیش از قاعدگی یا هنگام آن:

– افکار خودکشی یا آسیب‌ زدن به خود دارد،

– قصد آسیب‌ زدن به فرد دیگری دارد،

– دچار ناامیدی شدید و غیرقابل ‌کنترل شده است،

– تهدید یا خشونت جدی رخ داده است،

– یا نمی ‌تواند امنیت خود یا دیگران را حفظ کند،

نباید تنها بماند. باید با اورژانس محل زندگی یا نزدیکترین مرکز درمانی تماس گرفته شود و یک فرد قابل ‌اعتماد در کنار او بماند. در خطر فوری، وسایل خطرناک و داروها باید از دسترس فرد دور شوند.

نتیجه ‌گیری

تجربه روانی زنان در زمان پریود ترکیبی از تغییرات هورمونی، درد، خستگی، کیفیت خواب، شرایط روانی و محیط اجتماعی است. تحریک‌ پذیری خفیف و کوتاه ‌مدت می ‌تواند شایع و قابل‌ مدیریت باشد، اما همه تغییرات خلقی را نباید طبیعی یا اجتناب ‌ناپذیر دانست.

تفاوت مهم میان حالت معمول، PMS و PMDD در زمان‌ بندی، شدت، تکرار علائم و میزان اختلال در زندگی است. اگر علائم فقط در روزهای پیش از قاعدگی رخ دهند و پس از شروع آن کاهش پیدا کنند، اختلال پیش از قاعدگی بیشتر مطرح می‌ شود. اگر علائم شدید، تکرارشونده و ناتوان ‌کننده باشند و با افسردگی، اضطراب شدید یا خشم قابل ‌کنترل ‌نباشد همراه شوند، بررسی PMDD یا سایر مشکلات جسمی و روانی ضروری است.

ثبت روزانه علائم در چند چرخه، شناخت محرکها، خواب کافی، مدیریت درد، ارتباط سالم و استفاده از روان ‌درمانی می ‌تواند کمک‌ کننده باشد. مهمتر از همه، پریود نباید وسیله ‌ای برای بی‌اعتبارکردن احساسات زنان یا توجیه خشونت باشد. احساسات نیازمند درکند و رفتارهای آسیب ‌زا نیازمند مسئولیت ‌پذیری و درمان.

نکته:

PMDD نوع شدید اختلالات پیش از قاعدگی است که می‌ تواند با تحریک ‌پذیری یا خشم شدید، افسردگی، اضطراب، نوسان خلق، کاهش تمرکز و اختلال در روابط یا عملکرد روزانه همراه باشد. علائم معمولاً در روزها یا هفته پیش از قاعدگی ظاهر می ‌شوند و پس از شروع قاعدگی کاهش می ‌یابند.

PMS به مجموعه ‌ای از علائم جسمی، روانی و رفتاری گفته می ‌شود که معمولاً چند روز تا حدود دو هفته پیش از شروع قاعدگی ظاهر می‌ شوند و اغلب با شروع خونریزی یا طی چند روز نخست آن کاهش می ‌یابند.

علائم شایع عبارتند از:

– تحریک ‌پذیری، زودرنجی یا نوسان خلق

– اضطراب، غم یا گریه‌ کردن

– خستگی و کاهش تمرکز

– تغییر خواب یا اشتها

– نفخ، سردرد یا کمردرد

– گرفتگی شکم

– حساسیت یا درد پستانها

شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است. اگر علائم هر ماه تکرار شوند و روابط، کار، تحصیل یا فعالیتهای روزمره را به‌ طور جدی مختل کنند، ممکن است PMS شدید یا PMDD مطرح باشد و بهتر است برای ارزیابی به پزشک مراجعه شود.

---

[۱] Premenstrual Syndrome سندرم پیش از قاعدگی 

[2] Premenstrual Dysphoric Disorder اختلال ملال پیش از قاعدگی