نظریه رویکرد مثبت نگر در مورد امید[۱]
روانشناسی مثبت نگر[۲]، نگرشی است که به جای تمرکز بر آسیبها، ضعفها و اختلالها، بر تواناییها، ظرفیتها و نیروهای سازنده انسان تمرکز دارد. در این دیدگاه، «امید» یکی از مهمترین و بنیادیترین نیروهای روانی انسان است؛ نیرویی که می تواند:
- تاب آوری را افزایش دهد،
- انگیزه را حفظ کند،
- سلامت جسم و روان را بهبود دهد،
- و آینده نگری سازنده ایجاد کند.
در روانشناسی مثبت نگر، امید تنها یک احساس خوشایند نیست؛ بلکه یک مهارت، یک نگرش و یک فرایند شناختی – هیجانی قابل پرورش است.
۱. تعریف امید در رویکرد مثبت نگر
در این رویکرد امید به عنوان وضعیتی تعریف می شود که فرد:
- آینده را قابل تغییر می بیند،
- می پذیرد که نقش فعالی در ساختن آینده دارد،
- و با وجود موانع، باور دارد که راه هایی برای رسیدن به هدف وجود دارد.
در نگاه مثبت نگر، امید یعنی:
« باور به اینکه زندگی می تواند بهتر شود و من می توانم عامل این بهتر شدن باشم.»
این تعریف امید را از خوشبینی ساده یا خیال پردازی غیرواقعی جدا می کند. خوشبینی فقط «باور به نتیجه مثبت» است، اما امید یعنی باور + تلاش + راه یابی.
۲. ویژگیهای امید در رویکرد مثبت نگر
۱) آینده محور بودن
در روانشناسی مثبت نگر، امید همیشه به آینده نگاه می کند. گذشته ممکن است شکست خورده باشد؛ اکنون ممکن است دشوار باشد؛ اما امید نظریه ای درباره آینده است: «فرد باور دارد آینده قابل بهبود است.»
این آینده محوری به افراد جهت و انگیزه می دهد.
۲) فعال بودن فرد
در این رویکرد، امید یک حالت منفعل نیست. انسان امیدوار «منتظر اتفاق» نمی ماند، بلکه دست به کار می شود. او می پذیرد که آینده یک محصول مشترک است از:
- شرایط
- انتخابها
- تلاشها
- و فرصتها
بنابراین امید نوعی «حس کارآمدی و دخالت فعال در زندگی» ایجاد می کند.
۳) واقع گرایی مثبت
امید نه شکست را انکار می کند، نه شکست را پایان می داند. در مثبت نگری، امید یعنی:
- دیدن مشکل
- پذیرفتن واقعیت
- اما باور به وجود راه های جایگزین
پس امید در این رویکرد توهم خوشبینانه نیست؛ یک «واقع بینی رشد گرا» است.
۴) پیوند با معنا و ارزشها
در رویکرد مثبت نگر، امید فقط رسیدن به هدف نیست؛ بلکه رسیدن به هدفی سازگار با معنا و ارزشهای فردی است. یعنی امید زمانی زنده و پایدار می ماند که:
- فرد بداند «چرا» می خواهد به هدف برسد
- و «مرکز ارزشهایش» روشن باشد
امید بدون معنا شکننده است؛ امید مبتنی بر معنا ماندگار و عمیق.
۳. مسیرهای روانشناسی مثبت نگر برای شکل گیری امید
روانشناسی مثبت نگر مجموعه ای از عوامل را معرفی می کند که در کنار هم امید را تقویت می کنند. مهمترین آنها عبارتند از:
۱) خوشبینی آگاهانه[۳]
رویکرد مثبت نگر معتقد است خوشبینی آگاهانه (نه ساده لوحانه) یکی از پایه های امید است. این یعنی:
- تمرکز بر احتمال موفقیت به جای ترس از شکست
- دیدن نیمه پر لیوان، بدون انکار نیمه خالی
- نگاه به مشکلات به عنوان فرصت رشد
این نوع نگاه، چشم انداز ذهنی را روشن می کند و امید را فعال نگه می دارد.
۲) خودکار آمدی[۴]
بر اساس یافته های بندورا که در مثبت نگری استفاده می شود، فردی که باور دارد «می تواند کاری انجام دهد»، بیشتر امیدوار می شود.
به همین دلیل روانشناسی مثبت نگر بر:
- تجربه موفقیتهای کوچک
- تمرین مهارت
- افزایش اعتماد به نفس
- و خود آگاهی
تأکید فراوان دارد.
۳) تاب آوری[۵]
افرادی که تاب آوری بالایی دارند، در مواجهه با مشکلات سریعتر به حالت تعادل روانی برمی گردند. تاب آوری امید را تقویت می کند، زیرا فرد تجربه می کند:
«افتادن پایان راه نیست.»
روانشناسی مثبت نگر با آموزش مهارتهایی مثل تنظیم هیجان، بازنگری شناختی و معنا بخشی، تاب آوری را تقویت می کند.
۴) هیجانات مثبت[۶]
هیجانات مثبت – مثل آرامش، شکرگزاری، عشق، الهام و کنجکاوی -ذهن و مغز را گسترش می دهند و باعث می شوند فرد:
- راهکارهای بیشتری ببیند
- انعطاف پذیر شود
- و آینده را روشنتر ببیند
براساس نظریه «گسترش و ساخت» باربارا فردریکسون، هیجانات مثبت ظرفیت روانی برای امید را افزایش می دهند.
۵) معنا و هدف[۷]
در مثبت نگری، معنا ریشه اصلی امید است. فردی که زندگی اش هدف دارد، در برابر مشکلات مقاومتر است و آینده اش را روشنتر می بیند.
معنا احساس می دهد: «چیزی بزرگتر از رنج من در جهان وجود دارد.»
این احساس موتور قدرتمند امید است.
۴. نقش امید در سلامت روان از دیدگاه مثبت نگر
در این رویکرد، امید نه یک احساس ساده بلکه یک «سرمایه روانشناختی» است.
پژوهشها نشان داده اند امید:
- اضطراب را کاهش می دهد
- افسردگی را کم می کند
- انگیزه تحصیلی و شغلی را افزایش می دهد
- روابط انسانی را بهبود می بخشد
- سلامت جسم را تقویت می کند
- تصمیم گیری را بهتر می کند
- و عملکرد مغز را در بحرانها بهبود می بخشد
در واقع، امید مانند یک سیستم ایمنی روانی عمل می کند.
۵. امید از نگاه روانشناسی مثبت نگر: یک نیروی یاد گرفتنی
در این رویکرد، امید یک «هدیه ژنتیکی» نیست. امید یک «قابلیت یاد گرفتنی» است. این یعنی انسان می تواند:
- امید را تمرین کند
- امید را پرورش دهد
- امید را تقویت کند
- و حتی بعد از شکستهای سخت دوباره بسازد
این دیدگاه یکی از تفاوتهای اصلی مثبت نگری با رویکردهای سنتی است. در مثبت نگری، هیچ فردی «محکوم به نا امیدی» نیست.
۶. جمع بندی (روح نظریه مثبت نگر درباره امید)
رویکرد مثبت نگر می گوید:
- امید نیرویی برای ساختن آینده است، نه فرار از واقعیت.
- امید نتیجه معنا، خود کارآمدی، هیجانات مثبت و تاب آوری است.
- امید را می توان آموخت، تقویت کرد و بازسازی کرد.
- امید یک نیروی واقع بینانه، فعال و رشد گرا است.
- امید بخشی از سرمایه روانشناختی انسان است.
در این رویکرد، امید نه لوکس است و نه شاعرانه؛ بلکه ابزاری علمی برای ساختن آینده ای بهتر است.
[1] Positive Psychology Perspective on Hope
[2] Positive Psychology
[3] Optimism
[4] Self-efficacy
[5] Resilience
[6] Positive Emotions
[7] Meaning & Purpose
